Rocznie na świecie w wyniku samobójstw ginie więcej osób niż na wojnach i w atakach terrorystycznych razem wziętych, a cały czas tak mało o tym mówimy. W Polsce to dwa razy więcej osób niż rocznie ginie w wypadkach komunikacyjnych. Niemal 1 milion osób rocznie cierpi z powodu zachowań samobójczych w Polsce. A każde samobójstwo ma ogromne pole rażenia – dotyka ok.135 osób, w tym rodzinę, przyjaciół, znajomych ze szkoły czy pracy.
Rozmawiamy z Halszką Witkowską, specjalistką-suicydolog, aktywnie działającą na rzecz zapobiegania samobójstwom.
Czy to prawda, że za większością prób samobójczych stoi głęboka depresja i poczucie braku nadziei na zmianę. Jakie jeszcze mogą być przyczyny tej decyzji?
Depresja jest jednym z czynników ryzyka, jeżeli chodzi o zachowania samobójcze, ale pamiętajmy, że większość samobójstw w Polsce podejmują bezrobotni mężczyźni z małych wsi i miasteczek, często z chorobą alkoholową, wdowcy lub rozwodnicy. U takich osób trudno mówić o zdiagnozowanej depresji, bo oni do psychologa nigdy nie trafią.
Czasem powody można wywnioskować z listów osób, które podjęły próbę samobójczą lub popełniły samobójstwo. Musimy zrozumieć, że osoby, decydujące się na taki krok, robią to nie dlatego, że pragną śmierci, tylko dlatego, że nie są w stanie żyć dłużej.
W trakcie obchodów Światowego Dnia Zapobiegania Samobójstwom, prof. Justyna Ziółkowska na wykładach w Warszawie mówiła, że pragnienie śmierci nie wyklucza pragnienia życia. Ważne jest, by pobudzić pragnienie do życia.
Na pojawienie się zachowań samobójczych wpływa przede wszystkim ból psychiczny. Często mówię w tym kontekście o takiej zasadzie 3 x B, czyli na ból psychiczny składa się poczucie beznadziejności w dwóch wymiarach, czyli braku nadziei i poczucia, że jestem beznadziejny, a także bezradność – brak poczucia sprawczości i wpływu na swoje życie.
To sytuacja, w której jesteśmy wyczerpani życiem pełnym bólu psychicznego i nie widzimy żadnych rozwiązań, które inna osoba mogłaby zauważyć. To właśnie nazywamy „tunelowym myśleniem”, bo osoba w kryzysie samobójczym nie widzi wyjścia ze swojej sytuacji.
Jest Pani bardzo aktywna w pomaganiu osobom w kryzysie samobójczym...
Prowadzę na co dzień serwis pomocowy Życie Warte jest Rozmowy. Zatrudniamy tam psychologów, psychoterapeutów i interwentów kryzysowych, którzy pomagają osobom w kryzysie samobójczym. Piszą do nas zarówno osoby, które przeżywają taki kryzys, jaki i ich bliscy. Mamy konsultacje dla rodziców, nauczycieli i osób w żałobie.
Jedna z moich książek pt.: “Niewysłuchani” jest właśnie o osobach w żałobie po śmierci samobójczej osoby bliskiej. A ostatnia moja książka, która miała premierę 10 września, to książka “Przywróceni do Życia” – mówi o ludziach, które przetrwały kryzys samobójczy.
Czytaj też: https://naturazdrowie.com/2023/11/22/walcz-z-depresja-pierwszy-krok-wykonaj-test/
Czy samobójstwo to akt egoizmu czy bezradności, a może próba ucieczki?
To bardzo ważne pytanie, bo często myślimy, że samobójca jest egoistą. Natomiast jest zupełnie inaczej. Często taki ktoś czuje się tak źle, że pojawiają się myśli o tym, że wszystkim zrobi przysługę, jak odejdzie. Osoba w kryzysie samobójczym ma inne postrzeganie świata, negatywne myśli bardzo się intensyfikują, a czas rozciąga. O tym mówią bohaterowie mojej najnowszej książki “Przywróceni do Życia”.
Kryzys samobójczy przebiega często w ciszy. Ci, którzy go doświadczają, wstydzą się przyznać do tego, że mają myśli samobójcze, nie mają z kim o tym porozmawiać. A z drugiej strony, osoby, które nawet chciałyby pomóc, boją się o to zapytać, bo istnieje fałszywe przekonanie w społeczeństwie, że nie powinno się na ten temat rozmawiać. A więc w rezultacie ten temat owija ogromna cisza. Wtedy człowiek jest zupełnie sam i to jest największy problem.
Czy ten kryzys u różnych grup wiekowych wygląda inaczej?
Tak, kryzys psychiczny inaczej wygląda u różnych grup wiekowych. Czasem jednak możemy się pomylić w naszej ocenie. Jeżeli np. dziecko nie chce nagle chodzić do szkoły, robi się nerwowe, pyskuje, trzaska drzwiami, nasza pierwsza myśl to bunt nastolatka.
Ale za tym zachowaniem może stać np. depresja, kryzys psychiczny czy przemoc rówieśnicza. O tym do naszego serwisu „Życie warte jest rozmowy”, piszą nastolatkowie, którzy nie chcą mówić rodzicowi o swoich myślach samobójczych.
A inna jest męska twarz depresji. Panowie bardzo silnie maskują swój kryzys. Kobiety, które straciły mężów mówią, że to byli uśmiechnięci, świetnie prosperujący fececi. Nie było widać, że coś jest nie tak. Mężczyźni kumulują w sobie trudne emocje, problemy, starają się “wytrzymać”, “zacisnąć zęby”. Wstydzą przyznać się do kryzysu psychicznego.
Trzecia grupa szczególnej uwagi, to seniorzy. Rocznie mamy 120 – 150 przypadków samobójstw u dzieci w Polsce, a tymczasem ok. 1000 seniorów odbiera sobie życie, ale o tym się nie mówi. Depresja seniorów jest trudna i jeszcze bardziej zamaskowana niż ta męska. To pokolenie, w którym w ogóle nie mówiło się o zdrowiu psychicznym i emocjach. Seniorzy czują, że są ciężarem dla rodziny. U wielu z nich przyczyną samobójstw jest bieda połączona z chronicznym bólem i samotnością. Takie osoby czasem tygodniami nikogo nie widują. Depresję seniora trudno zauważyć, a w danych policyjnych ich nie ma – mówimy o szarej statystyce cichych samobójstw, gdzie osoby starsze umierają, bo odmawiają jedzenia czy przyjmowania lekarstw.
Trudno też dla nich uruchomić programy profilaktyczne, bo rzadko korzystają z internetu i czatów pomocowych. Ale pojawiają się bardzo fajne inicjatywy kierowane do seniorów przez przychodnie czy apteki. Często to farmaceutki są osobami pierwszego kontaktu, którym senior przyznaje się do swojego kryzysu. Jedna z polskich aptek zrobiła akcję “Telefon Pogadania”. Zatrudnia tam seniorów, żeby rozmawiali z seniorami przez telefon. Takie proste rozwiązania mogą bardzo wiele pomóc.
Często żyjemy obok kogoś, kto ma depresję lub myśli samobójcze i nawet nie zdajemy sobie z tego sprawy. Jak zobaczyć to, co ukrywane i usłyszeć to, co niewypowiedziane?
Należy zwracać uwagę na dwie istotne rzeczy – to jak człowiek się zachowuje i co mówi.
Jeśli ktoś odcina się od znajomych, niechętnie rozmawia, wycofuje się, porzuca swoje pasje, jest ciągle zmęczony, twierdzi, że wszystko to nie ma sensu. Czasem widzimy, że ktoś przestaje dbać o siebie – to też sygnał alarmowy. Choć nie mówimy tu o depresji maskowanej u osób wysoko funkcjonujących, które często mówią, że „im się gorzej czujesz, tym się lepiej ubierz”.
Jeżeli osoba nagle się zmienia, zaczyna rozdawać swoje rzeczy, porządkować sprawy, to widzimy, że do czegoś się przygotowuje. Wszystkie takie zachowania sugerujące wycofywanie się z życia społecznego powinny być sygnałem ostrzegawczym.
A z drugiej strony jeżeli słyszymy przez długi czas, że ktoś jest wyczerpany i nie widzi sensu życia, że on tylko generuje problemy, że jest beznadziejny – to są sygnały alarmowe, których nie należy bagatelizować.
Żeby zobaczyć to, co ukrywane i dostrzec kryzys drugiego człowieka trzeba z nim rozmawiać. Nie bójmy się zadać pytania “widzę, że się z czymś mierzysz, opowiedz mi o tym.” Te słowa powodują, że człowiek może się otworzyć, a to może być koło ratunkowe.
Co możemy zrobić?
Bardzo ważna jest psychoedukacja społeczna, uwrażliwienie otoczenia, by umieli zauważyć kryzys i zaopiekować się taką osobą. Ważne jest przeciwdziałanie przemocy rówieśniczej oraz uzależnieniom. Zapobieganie samobójstwom to jest praca od podstaw, a nie ma tu jednego złotego środka.
Krajowy Program Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym działa w ramach Narodowego Programu Zdrowia. Zawiera on np. szkolenia dla nauczycieli, szkolnych specjalistów, ale także dla osób duchownych, bo oni czasem też w konfesjonale spotykają kogoś, kto chce odebrać sobie życie. Są szkolenia dla kuratorów sądowych, pracowników socjalnych, opiekunów w zakładach poprawczych. Jest wiele grup zawodowych, które mogą udzielić tej pierwszej pomocy emocjonalnej gdy zauważą ten kryzys.
Po drugie staramy się zachęcać osoby w kryzysie do sięgania po pomoc, a po trzecie staramy się umożliwiać tą pomoc, co opiera się m.in. na przekazie medialnym. Współpraca ze środowiskiem dziennikarskim, twórcami internetowymi jest niezmiernie istotna, bo samo mówienie o tym na konferencjach i w publikacjach naukowych, nie trafia do ludzi, którzy naprawdę potrzebują pomocy. Rozmawiając o tym otwarcie, łamiemy tabu i przerywamy ciszę, która może być ciszą przed tragedią. Nasz serwis pomocowy Życie Warte jest Rozmowy i artykuły tego typu są właśnie taką formą pomocy.
Rozmawiała: Magda Adamek-Kverneland
Dr Halszka Witkowska – Wiceprezes Polskiego Towarzystwa Suicydologicznego, suicydolog, konsultant kryzysowy, Ekspert Biura ds. Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, Prezes Fundacji Życie warte jest rozmowy, Wykładowca na Wydziale Artes Liberales Uniwersytetu Warszawskiego, Pomysłodawczyni i koordynatorka pierwszego w Polsce serwisu edukacyjno-pomocowego dla osób w kryzysie samobójczym i ich bliskich www.zwjr.pl Jest członkiem Zespołu Roboczego ds. prewencji samobójstw i depresji przy Radzie ds. Zdrowia Publicznego w Ministerstwie Zdrowia. Autorka książek „Samobójstwo w kulturze dzisiejszej. Listy samobójców jako gatunek wypowiedzi i fakt kulturowy” oraz wydanej w 2022 roku „Życie mimo wszystko. Rozmowy o samobójstwie”, a także współautorką wydanej w 2024 roku książki „Niewysłuchani. O śmierci samobójczej i tych którzy pozostali” oraz „Przywróceni do życia. Pokonać samobójstwo”(2025). A także współredaktorką monografii zbiorowej „Autodestrukcja. Sytuacje graniczne we współczesnej kulturze” „Nikt nie chce umierać. Autodestrukcja w perspektywie kulturowej”, „Nie mam siły żyć! Autodestrukcja w kulturze” oraz „Poradnika dla moderatorów i administratorów serwisów internetowych”, a także poradnika „Interwencje po śmierci samobójczej – o znaczeniu i potrzebie działań postwencyjnych w szkole” oraz poradnik „Samouszkodzenia – zrozumieć aby zapobiec”. Współautorka standardów i rekomendacji dla mediów dotyczących bezpiecznego informowania o zachowaniach samobójczych, stworzonych w ramach Krajowego Programu Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym realizowanego przez Ministerstwo Zdrowia, a także współautorka rekomendacji z zakresu zapobiegania zachowaniom samobójczym dla osób duchownych. W 2024 roku uhonorowana nagrodą BohateON w kategorii „Osoba publiczna”, nominowana do tytułu Warszawianki roku (2024). Mówca na Tedex Warsaw 2025. Ma na swoim koncie szereg publikacji naukowych z zakresu suicydologii, a także liczne wystąpienia na konferencjach oraz w mediach.
Skomentuj