Zęby i hormony – jak zmienia się zdrowie jamy ustnej w różnych fazach życia kobiet

Zmiany hormonalne wpływają nie tylko na układ rozrodczy kobiet, ale także na zdrowie jamy ustnej. Estrogeny i progesteron oddziałują na dziąsła, ślinianki i mikroflorę, zwiększając podatność na zapalenia, suchość i utratę kości przyzębia. „Hormony płciowe istotnie wpływają na kondycję tkanek jamy ustnej. Ich wahania mogą powodować, że nawet przy zachowanej higienie pojawiają się objawy zapalne czy suchość błony śluzowej” – mówi dr n. med. Agnieszka Laskus, specjalistka periodontologii i stomatologii ogólnej oraz współzałożycielka Fundacji Dr Laskus.

Hormony płciowe, takie jak estrogen i progesteron, wpływają na ukrwienie dziąseł, działanie śliny i mikroflorę bakteryjną. Gdy ich poziom się zmienia np. w czasie dojrzewania, ciąży czy menopauzy, jamę ustną łatwiej podrażnić, a procesy gojenia mogą przebiegać wolniej. To pokazuje, że zdrowie jamy ustnej zależy nie tylko od szczotkowania, ale też od gospodarki hormonalnej.

„Kobiety często nie łączą problemów z dziąsłami z hormonami. Tymczasem wahania poziomu estrogenów czy progesteronu mogą wpływać na naczynia krwionośne, odporność i mikroflorę jamy ustnej” – wyjaśnia dr Laskus.

Okres dojrzewania – pierwsze zmiany w dziąsłach

W okresie dojrzewania (około 10–18 r.ż.) następuje gwałtowny wzrost stężenia hormonów płciowych:

• u dziewcząt – estrogeny i progesteron,
• u chłopców – testosteron,
• u obu płci – wzrost poziomu hormonu wzrostu (GH) i IGF-1.

Zmiany hormonalne wpływają nie tylko na układ rozrodczy i wzrost, ale też na tkanki jamy ustnej, mikroflorę i odpowiedź immunologiczną

W czasie dojrzewania zmiany stężenia estrogenów, progesteronu i testosteronu mogą prowadzić do zwiększonego przepływu krwi w dziąsłach co sprawia, że stają się one bardziej wrażliwe. Może pojawić się ich obrzęk, zaczerwienienie lub krwawienie przy szczotkowaniu, nawet jeśli higiena jest prawidłowa. Zjawisko to określa się jako tzw. zapalenie dziąseł okresu pokwitania. Najczęściej ustępuje ono po ustabilizowaniu hormonów, ale u części nastolatków utrzymuje się dłużej – szczególnie u tych, które noszą aparat ortodontyczny.

„W okresie dojrzewania dziąsła reagują silniej niż zwykle. Dlatego warto nauczyć młodzież prawidłowej higieny jamy ustnej i regularnie kontrolować stan dziąseł. Warto wiedzieć, że w tym okresie pomocne są pasty z fluorem, płukanki łagodzące z rumiankiem lub aloesem oraz regularne usuwanie kamienia nazębnego. Wczesna profilaktyka może zapobiec rozwojowi przewlekłych problemów przyzębia w dorosłości” – radzi dr Laskus.

Cykl miesiączkowy – kilka dni większej wrażliwości

W drugiej połowie cyklu miesiączkowego, gdy rośnie poziom progesteronu, dziąsła mogą stać się bardziej podatne na podrażnienia. Część kobiet zauważa wtedy lekkie krwawienie lub obrzęk przy myciu zębów. Objawy te zwykle ustępują po zakończeniu miesiączki, ale jeśli się powtarzają, warto o nich wspomnieć stomatologowi. Pomocne może być stosowanie miękkiej szczoteczki i płukanek bez alkoholu.

„Cykl hormonalny wpływa na całe ciało, również na dziąsła. Jeśli kobieta obserwuje u siebie okresowe nasilenie objawów w jamie ustnej, powinna to zgłosić lekarzowi” – podkreśla dr Laskus.

U niektórych kobiet dodatkowe objawy, takie jak nadwrażliwość czy lekka suchość jamy ustnej, są przejściowe i nie wymagają leczenia. Warto jednak pamiętać, że utrzymujący się stan zapalny dziąseł może sygnalizować zaburzenia hormonalne – w takiej sytuacji wskazana jest konsultacja ginekologiczna i stomatologiczna.

Ciąża – największe zmiany w organizmie i jamie ustnej

W ciąży zachodzi pięć podstawowych zmian rzutujących bezpośrednio na stan jamy ustnej:

• Zmiany hormonalne (wzrost estrogenów i progesteronu)
• Zmiany mikroflory jamy ustnej
• Wzrost przepuszczalności naczyń krwionośnych i przepływu krwi w obrębie błony śluzowej jamy ustnej
• Spadek odporności immunologicznej i zmiana odpowiedzi na płytkę bakteryjną

Zachodzące w czasie ciąży liczne zmiany hormonalne, immunologiczne i naczyniowe, znacząco wpływają na struktury tkankowe w jamie ustnej. Najczęściej obserwowane zmiany to:

• Ciążowe zapalenie dziąseł (gingivitis gravidarum)
• Najczęstsza zmiana w jamie ustnej podczas ciąży (dotyczy nawet 60–75% kobiet).
• Objawy:
• Zaczerwienienie, obrzęk i tkliwość dziąseł
• Skłonność do krwawienia podczas szczotkowania lub nitkowania
• Czasem nieprzyjemny zapach z ust

• Nadziąślak ciężarnych (epulis gravidarum)

Zwykle pojawia się w II i III trymestrze ciąży i objawia guzowatym rozrostem silnie krwawiącym.

• Choroba przyzębia (periodontitis)

Nawet przy tej samej ilości płytki nazębnej dziąsła kobiety w ciąży reagują silniejszym zapaleniem niż u kobiet nieciężarnych. Pojawia się zmian kształtu, koloru i konsystencji dziąseł. Odpowiedź zapalna jest nieproporcjonalna do bodźca bakteryjnego, a jednocześnie nieskuteczna w eliminacji bakterii. Do szybszego rozwoju chorób przyzębia dochodzi zwłaszcza u kobiet z wcześniej istniejącą zapalną chorobą dziąseł i przyzębia nie leczoną przed okresem ciąży.

• Zmiany w obrębie błony śluzowej jamy ustnej takie jak:
• Zwiększona podatność na urazy i infekcje (np. grzybicze lub aftowe)
• Przekrwienie i obrzęk błon śluzowych
• Suchość jamy ustnej (kserostomia) lub rzadziej nadmierne ślinienie (ptyalism)
• Zaburzenia smaku (metaliczny posmak, nadwrażliwość smakowa)
• W niektórych przypadkach – erozje szkliwa wskutek wymiotów (szczególnie przy nasilonych objawach porannych)

„W czasie ciąży nawet mała ilość płytki bakteryjnej może powodować silny stan zapalny. Dlatego przyszłe mamy powinny szczególnie dbać o higienę jamy ustnej i regularnie odwiedzać dentystę. Warto, by kobiety planujące ciążę wykonały przegląd stomatologiczny jeszcze przed jej rozpoczęciem. Niektóre schorzenia przyzębia mogą wpływać na przebieg ciąży – badania wskazują, że stan zapalny dziąseł może wiązać się z większym ryzykiem przeniesienia bakterii z jamy ustnej na cały organizm, a co za tym idzie, może dojść nawet do porodu przedwczesnego. Po porodzie, gdy poziom hormonów spada, dziąsła zwykle wracają do normy” – zaleca dr Laskus.

Kobiety karmiące piersią mogą odczuwać suchość w ustach, dlatego warto pamiętać o odpowiednim nawodnieniu i łagodnych preparatach nawilżających.

Generalnie w okresie ciąży wskazane jest następujące postępowanie – zaleca dr Laskus:

• Regularna higiena jamy ustnej (szczotkowanie 2 razy dziennie, nitkowanie)
• Płukanki z chlorheksydyną lub ziołowe (po konsultacji stomatologicznej)
• Unikanie twardych szczoteczek i drażniących past
• Regularne kontrole u dentysty (bezpieczne w każdym trymestrze – najlepiej II)
• Zbilansowana dieta (bogata w wapń, witaminę C, D, B12, kwas foliowy)

Hormonalna antykoncepcja – drobne, ale zauważalne zmiany

Stosowanie tabletek antykoncepcyjnych wprowadza do organizmu stałą dawkę hormonów. U części kobiet może to powodować delikatne obrzęki i skłonność do krwawienia dziąseł, zwłaszcza w pierwszych miesiącach terapii. Długotrwałe stosowanie antykoncepcji może nieznacznie wpływać na pH i lepkość śliny, co może obniżać naturalną ochronę przed bakteriami. W dłuższej perspektywie nie są to zwykle poważne zmiany, ale wymagają regularnych kontroli stomatologicznych. Kobiety, które rozpoczynają antykoncepcję, powinny poinformować o tym swojego dentystę.

„Włączenie hormonów do organizmu to zawsze zmiana dla tkanek jamy ustnej. Warto w tym czasie szczególnie dbać o dziąsła i unikać odkładania płytki. W praktyce oznacza to dokładniejsze nitkowanie, stosowanie irygatora i częstsze wizyty profilaktyczne – przynajmniej raz na pół roku” – dodaje dr Laskus.

Menopauza – nowa rzeczywistość dla jamy ustnej

Menopauza wiąże się ze spadkiem estrogenów, co wpływa na wiele procesów w ciele – również w jamie ustnej.

„Kobiety często skarżą się na suchość, pieczenie lub uczucie ściągnięcia w ustach. To efekt mniejszej produkcji śliny i cieńszej błony śluzowej. Spadek estrogenów może też przyspieszać utratę kości szczęki i żuchwy, co z kolei zwiększa ryzyko rozchwiania zębów. Po menopauzie błona śluzowa i dziąsła stają się bardziej wrażliwe. W tym okresie konieczna jest większa ostrożność i częstsze wizyty kontrolne” – zaznacza dr Laskus.

Niektóre kobiety stosujące hormonalną terapię zastępczą (HTZ) obserwują złagodzenie objawów, takich jak suchość jamy ustnej czy nadwrażliwość, jednak skuteczność terapii bywa indywidualna. W każdym przypadku kluczowe jest systematyczne nawilżanie błony śluzowej, unikanie używek i regularne badania kontrolne.

Zmiany hormonalne towarzyszą kobietom przez całe życie – od dojrzewania po menopauzę. Każdy z tych etapów wpływa w inny sposób na jamę ustną. Dziąsła mogą stać się bardziej wrażliwe, ślina bardziej lepka, a regeneracja wolniejsza. Dlatego tak ważne są regularne wizyty u stomatologa, właściwa higiena i świadomość tego, że zdrowe zęby to również kwestia równowagi hormonalnej.

„Znajomość wpływu hormonów na jamę ustną pozwala kobietom lepiej dbać o zdrowie i szybciej reagować na pierwsze niepokojące objawy” – podsumowuje dr Agnieszka Laskus.

Dr n.med. Agnieszka Laskus

Absolwentka Akademii Medycznej w Warszawie. Jest specjalistą I stopnia stomatologii ogólnej i II stopnia periodontologii. Przyznany z wyróżnieniem tytuł naukowy doktora nauk medycznych obroniła w 2001 roku w oparciu o tematykę leczenia implantacyjnego w periodontologii i ocenę immunologiczną stanu zdrowia pacjentów. Po ukończeniu studiów podyplomowych z zakresu implantologii, w 2012 roku jako pierwszy z polskiej grupy lekarz na tym wydziale obroniła tytuł naukowy Master of Science of Oral Implantology nadany przez prestiżowy Uniwersytet Medyczny J.W. Goethego we Frankfurcie nad Menem. Trzy lata wcześniej ukończyła Curriculum Implantologiczne na tej samej uczelni uzyskując międzynarodowy certyfikat umiejętności w implantologii stomatologicznej („Certificate In Oral Implantology”). Podobny certyfikat został jej także przyznany przez Ogólnopolskie Stowarzyszenie Implantologii Stomatologicznej. Współwłaścicielka i współtwórca prywatnej Kliniki Stomatologicznej Trio-Dent. Współinicjatorka, V-ce Prezes i Fundator w Fundacji dr Laskus.

Źródło: Materiały prasowe