Ziołolecznictwo bonifratrów – tradycyjna polska forma opieki nad chorymi

Ziołolecznictwo bonifratrów cieszące się dużym uznaniem i zainteresowaniem w naszym kraju, okazuje się specyficzne wyłącznie dla terenu Polski. W żadnym innym europejskim kraju bonifratrzy nie podejmują leczenia w oparciu o zioła i rośliny lecznicze na taką skalę. O aspektach ziołolecznictwa i tradycji wywodzącej się z terenu Wilna opowiada lek. med. Marcin Samosiej.

Jakie tradycje kryją się za leczeniem chorych i potrzebujących w Zakonie Bonifratrów?

Działalność konwentu łódzkiego jest przedłużeniem i współczesną realizacją spuścizny po klasztorze Bonifratrów z Wilna, gdzie przez wiele lat zakonnicy lecząc chorych korzystali z bogactwa tradycyjnego ziołolecznictwa. Kiedy w 1945 r. zakon musiał opuścić Wilno, przeniesiono tamtejszą praktykę do Łodzi. Zakonnicy zabrali ze sobą zapasy ziół i zakonne receptury. Trafili do konwentu łódzkiego, który istniał tu już przed wojna. W latach trzydziestych zbudowali w Łodzi szpital. Był on gotowy w 1938 roku, ale później został przejęty przez Niemców, a po wojnie przez władze PRL-u. A bracia w małym budynku klasztornym rozpoczęli działalność leczniczą, w przeważającej mierze opartą na ziołolecznictwie. Dziś korzystamy z klasycznego receptariusza, który ułożyli bonifratrzy wileńscy. Prekursorem ziołolecznictwa w Łodzi był ojciec Melaniusz.

Do dziś działa tu Poradnia Ziołolecznicza, której jestem reprezentantem, jest ona zakorzeniona właśnie w tradycji wileńskiej. Istnieją jeszcze dwie takie poradnie w Polsce – warszawska i krakowska. W naszych poradniach bracia zakonni nadają pewien prestiż tym miejscom, jednakże jest ich niewielu. Personel poradni i aptek składa się w przeważającej mierze z osób świeckich – lekarzy różnych specjalności, dietetyków, farmaceutów. Natomiast spoglądając jeszcze bardziej wstecz, to bonifratrzy przybyli do Polski w 1609 roku na zaproszenie króla Zygmunta III Wazy. Przez ponad 400 lat prowadzili na ziemiach polskich swoją działalność medyczną. Jedną z gałęzi tej działalności, jej ważnym filarem było ziołolecznictwo. Wiadomo, że nie było wtedy lekarstw jakie znamy dziś. Znano wyłącznie zioła i rośliny lecznicze. I to tradycyjne leczenie musiało być używane przez Zakon Bonifratrów. W czasie tych kilkuset lat, bonifratrzy dopracowali swoje receptariusze. Wiemy, że istnieją pewne ich historyczne zapisy, ale ja osobiście ich nie widziałem i nie wiem, w której z klasztornych bibliotek dokładnie się znajdują. Na tym gruncie wyrosła szkoła wileńska i jej dzisiejsza kontynuacja w Łodzi. Dziś jako zakon bonifratrzy nie mają własnych upraw ziołowych ziół, ogrody przy klasztorach wprawdzie istnieją, ale nie są źródłem surowców zielarskich na masową skalę.

Jaka jest historia Zakonu Bonifratrów? Skąd się wywodzą?

Zakon Bonifratrów wywodzi się z Hiszpanii. Jego prekursorem był św. Jan Boży, który był Portugalczykiem, ale działalność rozpoczął na terenie Hiszpanii, po swoim nawróceniu, które miało miejsce w Grenadzie. Przeżył on osobiście pobyt w szpitalu, a w zasadzie bardziej w więzieniu dla psychicznie chorych. Pod wpływem widoku cierpień tych ludzi św. Jan Boży zapragnął nieść pomoc ludziom odrzuconym przez społeczeństwo. Stworzył dom, który stał się ostoją dla potrzebujących pomocy, gościł u siebie nie tylko katolików, ale też wyznawców innych religii np. muzułmanów. Ten przytułek- noclegownia zapewniała jedzenie, dach nad głową i pomoc medyczną. W ogóle nie myślał o założeniu zakonu. Dopiero po jego śmierci, bracia, którzy z nim współpracowali zostali zatwierdzeni przez papieża Sykstusa V jako zakon Braci Miłosierdzia, w Polsce zwany Bonifratrami, czyli „dobrymi braćmi”, oficjalna nazwa zakonu to Zakon Szpitalny św. Jana Bożego. Od XVI wieku do teraz w różnych miejscach na świecie, Bonifratrzy zajmują się leczeniem chorych i niesieniem im pomocy. W Hiszpanii nie zajmują się ziołolecznictwem no taką skalę jak u nas. Na pewno są lokalne zioła, ale bracia zakonni stosują przede wszystkim metody leczenia, nie związane z fitoterapią. Ziołolecznictwo tradycyjne to specyfika polska.

Co wyróżnia ziołolecznictwo praktykowane u Bonifratrów?

Po pierwsze, mieszanki ziołowe i sposób ich przygotowywania. Mieszanki są wieloskładnikowe, z reguły złożone z kilkunastu ziół, a w przypadku indywidualnych receptur na określone potrzeby i dolegliwości pojedynczych pacjentów, mogą składać się nawet z kilkudziesięciu ziół. Są one starannie przygotowywane przez farmaceutów w aptekach na podstawie receptur wypisywanych przez lekarzy. Bonifratrzy współpracują ze światem medycyny i korzystają z wiedzy medycznej łącząc ją z fitoterapią. Nikt inny poza Bonifratrami nie sięga po tak złożone mikstury i receptury. To wyróżnik Bonifratrów i ich sposobu podejścia do fitoterapii. Bazują na mieszankach wieloskładnikowych i spersonalizowanych, dostosowanych do indywidualnych potrzeb trafiających do nich pacjentów. Mamy do dyspozycji około 170 surowców zielarskich. Wszystkie zioła stosowane do receptury pochodzą z plantacji i hurtowni farmaceutycznych. Muszą posiadać atesty, są badane pod kątem bakteriologicznym i toksykologicznym. Musimy przestrzegać obowiązujących nas norm i przepisów. Poza tym nasze konwenty, przynajmniej nasz łódzki nie wyglądają jak stare zabytkowe klasztory. To są często nowoczesne budynki, mamy rozbudowany szpital, jest nowoczesna apteka, wybudowana w latach 2000. W Krakowie jest klasztor znacznie starszy, ale też nie ma tam typowego ogrodu klasztornego , w którym bracia hodują zioła. Bonifratrzy w swych dziełach mają różne inne zadania. W każdym konwencie jest po kilku zakonników, ale znacznie więcej działa pracowników świeckich. Bonifratrzy dają nam pewien kierunek, charyzmat, pole do działania, ale tak naprawdę my jako pracownicy świeccy jesteśmy tą siłą główną, która służy pacjentom.

Jakie formy leczenia stosuje się w ziołolecznictwie i czy są jakieś zioła szczególnie ulubione lub rzadko stosowane bądź mało znane, a pojawiające się w ziołowych lekarstwach Bonifratrów?

Bonifratrzy oferują mieszanki ziołowe, ale też preparaty, takie jak nalewki i krople. Każda z nich ma odrębne działanie. Napary ziołowe i wyciągi alkoholowe spełniają różne funkcje. Inne działanie będzie miał wyciąg wodny z danego zioła, a inne alkoholowy. To, co jest charakterystyczne, to bogactwo składników i ich komponentów. Istnieją oczywiście popularne zioła, występujące w większości mieszanek oraz zioła, które pojawiają się sporadycznie i są rzadziej używane.

Wszystko zależy od rodzaju schorzeń. Mamy grupy ziół dostosowane do określonych grup dolegliwości i chorób. Do uniwersalnych ziół należy np. pokrzywa, dziurawiec, kozłek lekarski, melisa, mięta. Złożoność naszych mieszanek jest ich siłą. Nie ma surowców wyjątkowych, na które kładziemy szczególny nacisk. Czasem oczywiście pojawiają się nowe, modne zioła. Tak było np. z czystkiem, który zaczął się pojawiać od niedawna czy z korzeniem tarczycy bajkalskiej. Specjalizujemy się w wykonywaniu mieszanek złożonych z kilku lub kilkunastu ziół, istotne jest łączenie wielu różnych składników. Mamy grupy ziół działające na konkretne schorzenia i one oczywiście w danej mieszance dominują, inne zaś zioła są uzupełniającymi. Przykładowo w mieszance na cukrzycę, więcej będzie liścia borówki czernicy, owocni fasoli czy korzenia pokrzywy. Ale obok nich są też inne, które ją uzupełniają np. zioła oczyszczające, to może być np. kłącze perzu, a z ziół uspokajających np. melisa czy kozłek i jako dodatki do ziół kierunkowych. Wtedy jest ich procentowo w mieszance znacznie mniej. Dzięki takim połączeniom mieszanka uzyskuje bardziej kompleksowe działanie, bo nie tylko działa bezpośrednio na obniżenie cukru, ale ma także działanie oczyszczające, zmniejsza stres, wyrównujące ciśnienie, wspomaga pracę nerek.

Mieszanki są wieloskładnikowe i tak dobierane, aby składników leczących daną chorobę było jak najwięcej. Wśród ziół, które często powtarzają się w mieszankach uspokajających znajduje się chmiel, melisa, kozłek. W mieszankach wspomagających układ krążenia jest to serdecznik, głóg, krwawnik, kasztanowiec czy krwiściąg, które uszczelniają naczynia. Są zioła przeciwmiażdżycowe jak: perz, liść borówki, owocnia fasoli, karczoch poprawiające profil lipidowy. W kompozycjach na układ trawienia występują różnego rodzaju zioła rozkurczowe- koper włoski, kolendra, dziurawiec, mniszek, kocanka. Istnieje wiele możliwości łączenia ziół. Można powiedzieć, że każda choroba ma swoje mieszanki. Ale mamy np. kilka różniących się składem mieszanek na nerwy, na wyciszenie czy na schorzenia żołądka. I np. gdy mamy pacjenta, który nie może przyjmować dziurawca, z powodu leków, które zażywa, dajemy mu mieszankę bez dziurawca a dziurawiec zastępują inne składniki. Są też zioła rzadkie, po które sięga się sporadycznie. Zioła stosowane w specyficznych chorobach. Tak np. drapacz lekarski działający wzmacniająco, czy pięciornik gęsi i pięciornik kurze ziele, stosowane w leczeniu biegunek i stanów zapalnych jelit. Kalina koralowa, która jest wykorzystywana w chorobach kobiecych, występuje tylko w niektórych mieszankach, np. przeznaczonych na obfite miesiączkowanie. Na choroby stawów zalecamy zioła ze sporą zawartością kory wierzby, wiązówki. To są zioła przeciwzapalne, przeciwbólowe, do takich ziół należą też kora maliny czy liść jeżyny fałdowanej. Na żylaki doskonały jest kasztanowiec, zarówno kwiat, kora i owoc kasztanowca, stosowane są również krwawnik, który uszczelnia naczynia i serdecznik oraz głóg. Wśród ziół uzupełniających mogą pojawić się zioła przeciwobrzękowe, oczyszczające, jak kłącze perzu, nawłoć czy cykoria podróżnik. W przypadku problemów nerwowych, bazę mieszanek stanowią kozłek lekarski, melisa, chmiel, lawenda, passiflora ale również mięta, która ma m.in. lekkie działanie uspokajające oraz serdecznik i głóg. Na „odrobaczenie” proponujemy glistnik, wrotycz, orzech włoski. Mamy też zestawy ziół odchudzających, włączanych jako element wspomagający kurację opartą na diecie i zaleceniach aktywności fizycznej. I to wszystko powstaje w aptekach bonifraterskich.

Gdzie się one znajdują i co warto o nich wiedzieć?

Apteki mamy cztery, łódzką, cieszyńską, warszawską i krakowską. Wyróżnia się apteka łódzka, jest to jedyna w Polsce apteka galenowa, gdzie od początku do końca wytwarzamy na miejscu wszystkie produkty, poczynając od surowca, a na gotowych mieszankach ziołowych, syropach, nalewkach czy maściach kończąc. Istniejące apteki opierają swoją produkcję na wspomnianym już receptariuszu wileńskim. Wcześniej mieliśmy aptekę także we Wrocławiu, na Dolnym Śląsku, która była historycznie związana z prowincją Bawarską. Różnica w receptariuszu, polegała na prostszych składach, mieszanki ziołowe zawierały po 5-6 składników, a nie, jak w Łodzi po 8-10 lub kilkanaście ziół. Dla większej dostępności swoich produktów, bonifratrzy stworzyli jakiś czas temu linię tzw. „Produktów Bonifraterskich”. Ich wytwórcą i dystrybutorem jest powołana przez zakon spółka, korzystająca też z pomocy producentów zewnętrznych, ale receptury wywodzą się z tradycji bonifratrów. Linia „Produktów Bonifraterskich” jest dostępna na terenie całego kraju, są to m.in proste mieszanki ziołowe w postaci herbat w saszetkach, maści, soki, syropy, kosmetyki a także suplementy ziołowe w postaci tabletek, np. na prostatę czy boreliozę. Te preparaty można zamawiać też przez aptekę internetową.

Lek. med. Marcin Samosiej – specjalista chorób wewnętrznych, kierownik Poradni Ziołoleczniczej w Łodzi. Związany z łódzką Poradnią Ziołoleczniczą Konwentu Bonifratrów od 2005 roku. Przyjmuje i diagnozuje pacjentów, dobierając odpowiednie mieszanki ziołowe i wystawiając recepty. Poradnia Ziołolecznicza działa w ramach łódzkiego konwentu Bonifratrów nieprzerwanie od 1945 roku. Mieści się przy Szpitalu Zakonu Bonifratrów w Łodzi na ul. Kosynierów Gdyńskich 61A. Rejestracja udziela informacji pod numerem (42) 685-51-17. W tym samym miejscu działa Apteka Bonifraterska. Szczegółowe informacje można znaleźć na stronie internetowej www.bonifratrzy.pl/ziołolecznictwo