Jak opiekować się osobami starszymi i chorymi?

W Polsce sukcesywnie przybywa osób starszych. Według danych GUS z 2024 r. 27% Polaków to osoby powyżej 60. roku życia. A demografowie mówią, że już przy 12% społeczeństwo jest demograficznie stare. W związku z tym temat opieki nad osobami starszymi jest coraz bardzo aktualny. Rozmawiamy z prof. dr hab. Małgorzatą Sobieszczańską, kierowniczką Katedry i Kliniki Geriatrii i Chorób Wewnętrznych na Uniwersytecie Medycznym we Wrocławiu.

Z jakimi chorobami najczęściej zmagają się osoby starsze i ich opiekunowie?

Najczęściej są to choroby neurodegeneracyjne, jak choroba Alzheimera czy otępienie naczyniopochodne lub ograniczenia ruchowe spowodowane zaawansowaną chorobę zwyrodnieniową, chorobą Parkinsona czy reumatoidalnym zapaleniem stawów. Czasami niestety oba rodzaje schorzeń idą w parze, więc różne grupy pacjentów wymagają różnej formy opieki.

Podstawowym wyzwaniem dla geriatrii  jest wielochorobowość. Badania wykazały, że w grupie 64 latków (najmłodszych seniorów) wielochorobowość tzn. współistnienie dwóch lub więcej chorób, ma 70% pacjentów. Z wiekiem ten odsetek się zwiększa, a przeciętny senior ma bardzo długą listę chorób i leków, które na nie przyjmuje. A leki źle stosowane mogą wywołać kolejne objawy chorobowe, które leczymy kolejnymi lekami.

Czy przez to, że żyjemy coraz dłużej, to coraz więcej chorujemy?

Tak, ponieważ dłużej jesteśmy narażeni na szkodliwe czynniki środowiskowe. Z czasem pojawiają się także zmiany wewnątrz organizmu:  narządy się starzeją, pojawia się  przewlekły stan zapalny,  stres oksydacyjny, układ odpornościowy słabnie, starzeje się też nasze DNA. Coraz częstsze są choroby neurodegeneracyjne, jak choroba Alzheimera, choroba Parkinsona czy otępienie naczyniopochodne, powodowane głównie przez miażdżycę i nadciśnienie tętnicze. Nawet depresja u osób starszych może mieć podłoże zapalne i naczyniowe. Etiologia depresji jest tu zupełnie, niż u osób młodszych.

Częstym problemem jest udar mózgu, nie mówiąc już o nowotworach, które pojawiają się w miarę procesu starzenia, więc im żyjemy dłużej, tym będziemy się musieli borykać z coraz większą liczbą osób chorych i seniorów zależnych od opieki.

Jakie są największe wyzwania w przypadku opieki nad osobami starszymi?

W przypadku osób po udarze lub z chorobą zwyrodnieniową, które nie mogą się poruszać, opiekunowie muszą podnosić takie osoby, karmić, myć, itp. Jest to bardzo ciężka fizycznie praca. Po latach u opiekunów pojawiają się kłopoty z kręgosłupem. Niestety taka domowa pomoc nie jest w stanie zapewnić efektywnej rehabilitacji – potrzebny jest logopeda, psycholog kliniczny. Z drugiej strony są osoby sprawne fizycznie,  ale z dysfunkcjami intelektualnymi, wtedy opiekunowie zmagają się z innymi wyzwaniami. Trzeba uzbroić się w ogromną cierpliwość, zabezpieczyć przestrzeń, by ograniczyć ryzyko upadków, które mogą okazać się tragiczne w skutkach. U osób starszych tzw. złamane biodro całkowicie unieruchamia pacjenta i  często zamyka go w czterech ścianach.

Niestety w Polsce brakuje nam profesjonalnych opiekunów, którzy by wspierali nie tylko seniora, ale i jego rodzinę od strony fizycznej, psychicznej, a także terapeutycznej. Ostatnio pojawiła się inicjatywa tzw. pobytów wytchnieniowych, dzięki którym można oddać osobę starszą pod opiekę na tydzień, aby opiekun mógł odpocząć od codziennych obowiązków.

Czytaj też: https://naturazdrowie.com/zdrowo-sie-starzec-to-mozliwe-ale/

Jak stworzyć bezpieczną przestrzeń w domu seniora?

Zakładając, że jest to osoba z pewnymi niesprawnościami umysłowymi lub ruchowymi albo oba te warianty występują razem, musimy zorganizować przestrzeń podobnie jak przy małym dziecku, które zaczyna chodzić. Musimy zadbać o zabezpieczenie rzeczy, które potencjalnie mogą wyrządzić podopiecznemu krzywdę, ograniczyć ryzyko upadku. Jeśli mamy kuchenkę gazową, trzeba zamykać zawór, zabezpieczyć przewody elektryczne, okna oraz drzwi, żeby osoba z demencją nie uciekała w nocy. Trzeba zadbać o oświetlenie, bo osoby starsze słabiej widzą, zlikwidować małe dywaniki, o które można się potknąć. Trzeba przewidzieć różne scenariusze i zabezpieczyć te wszystkie elementy w domu. Pochować zapałki, zapalniczki, ostre przedmioty, lekarstwa, a jednocześnie pilnować, żeby leki były przyjmowane.

Na rynku są teraz dostępne specjalne zegarki/opaski dla seniorów, które informują o upadku, czy utracie przytomności i mogą wysłać sygnał alarmowy – to też bardzo praktyczna pomoc.

Seniorzy często cierpią na depresję z powodu samotności...

Tak, depresja osób starszych ma bardzo złożoną etiologię, może powstawać w wyniku uszkodzenie małych naczyń, zwłaszcza w istocie białej mózgu. Może być spowodowana zmianami miażdżycowymi, stanem zapalnym, ubytkiem neuronów, bo mózg się starzeje tak samo jak inne narządy. Do tego dochodzą różne choroby, często związane z przewlekłym bólem, który powoduje bezsenność i lęk. No i ta samotność i uczucie bycia zbędnym, niepotrzebnym – to jest najgorsze.

Dlatego tak ważne są kluby seniora, dzienne domy opieki, Uniwersytety Trzeciego Wieku, różnego typu zajęcia edukacyjne i terapeutyczne. Istotna jest możliwość bycia z innymi ludźmi, konieczność zmobilizowania do wyjścia z domu, nowe przyjaźnie, wspólne posiłki i różne ciekawe zajęcia.

A dla osób niewychodzących też najważniejsza jest domowa aktywizacja, kontakt z drugim człowiekiem, który przyjdzie, poczyta książkę, porozmawia, pomoże. Brakuje nam pielęgniarzy z doświadczeniem w opiece nad seniorami, brakuje oddziałów geriatrycznych i rehabilitacyjnych, W Polsce mamy tylko około 600 geriatrów! To kropla w morzy potrzeb.

Jakie są pierwsze niepokojące symptomy chorób neurodegeneracyjnych, na co rodzina powinna zwrócić uwagę?

Najpierw pojawiają się problemy z pamięcią świeżą, np. dzwonimy do mamy, a mama za  chwilę dzwoni i pyta, dlaczego do mnie nie dzwonisz? Albo wciąż zadaje to samo pytanie, czy opowiada tę samą historię w kółko. Pojawiają się też zaburzenia orientacji w terenie, senior zaczyna się gubić, nie wie jak dojechać autobusem do miasta, zapomina jak gotować potrawy, które gotował całe życie.

Im wcześniej się zorientujemy, mamy szansę jeszcze aktywować mózg i spowolnić ten proces.

Bardzo ważna jest aktywność fizyczna – umiarkowana, ale regularna. Warto suplementować witaminę B12, kwas foliowy, żelazo, cynk i koenzym Q10. Należy sprawdzić, czy osobastarsz nie ma anemii lub  niedoczynności tarczycy, może wtedy dochodzić do tzw. przejściowej demencji.

Łagodnego zaburzenia poznawczego nie leczy jeszcze lekami, ale gimnastyką fizyczną i umysłową, dietą wysokobiałkową, witaminą D suplementowaną przez cały rok w dawkach 2000-4000 j.m. dziennie.

Przy typowej, najczęstszej formie choroby Alzheimera objawy zaczynają się po 65. roku życia. Natomiast są przypadki bardzo silnie uwarunkowane genetycznie, gdzie już nawet 30-40-latkowie mogą mieć objawy, ale to tylko ok.1% tych wszystkich przypadków.

Czy stylem życia możemy zapobiec tej chorobie?

Od młodości jesteśmy kowalami własnego losu. Dziś już nastolatki są otyłe, mają nadciśnienie, insulinooporność, hiperlipidemię. To oznacza, że w wieku 20-30 lat z pewnością będą mieli miażdżycę, a na starość problem z funkcjami poznawczymi i otępieniem. Ważne jest by od młodości wyrabiać sobie zdrowe nawyki.

Nadciśnienie tętnicze, hiperlipidemia, cukrzyca, palenie papierosów, brak ruchu  i otyłość to czynniki ryzyka. Polecana jest dieta śródziemnomorska oraz dieta MIND – hybryda diety śródziemnomorskiej i przeciwnadciśnieniowej. Wyniki badań z USA pokazują że dzięki takiej diecie zmniejsza się ryzyko choroby Alzheimera nawet o 60%. Warto jeść zielone warzywa – sałaty, jarmuż, roszponkę, natkę pietruszki, mało mięsa również białego, za to dużo orzechów, błonnika i borówek.

Wykluczamy cukry proste, a włączamy ćwiczenia – biegi, rower, chodzenie, ćwiczenia z ciężarkami to poprawia stan neuronów w mózgu, a więc zabezpiecza przed otępieniem. Musimy zrozumieć, że na nasze zdrowie pracujemy przez całe życie, już od młodości.

Małgorzata Sobieszczańska, kierowniczka Katedry i Kliniki Geriatrii i Chorób Wewnętrznych na Uniwersytecie Medycznym we Wrocławiu.