Medycyna kontra Natura? Najnowsze badania naukowe pokazują, że ten podział nie ma sensu

Medycyna coraz częściej spogląda w stronę Natury. Kontakt z przyrodą, aktywność fizyczna, naturalna dieta, sen, mikrobiom jelitowy i redukcja przewlekłego stresu stają się przedmiotem badań naukowych. Czy oznacza to, że dawne hasło „Powrotu do natury” zyskuje dziś naukowe uzasadnienie? I gdzie przebiega granica między holistycznym podejściem do zdrowia a przekonaniem, że wszystko, co naturalne, musi być dobre?

Ruchy naturalistyczne od ponad stu lat stawiają pytanie, które współczesna medycyna dopiero stosunkowo niedawno zaczęła traktować z należytą powagą: czy człowieka można skutecznie wyleczyć i postawić rzetelną diagnozę w kwestii zdrowia analizując jego organizm w oderwaniu od psychiki, stylu życia i środowiska, w którym żyje?

Od dziewiętnastowiecznej niemieckiej Lebensreform, przez tradycyjne systemy medyczne Azji, aż po współczesny rewilding, medycynę stylu życia i badania nad mikrobiomem – rozwijała się idea, że człowiek jest częścią większego biologicznego systemu. Dzisiaj wiele dawnych intuicji ruchów naturalistycznych znajduje nowe interpretacje w fizjologii, immunologii, neurobiologii, ekologii człowieka i biologii ewolucyjnej.

Nie oznacza to jednak, że wszystko, co określamy mianem „naturalnego”, jest automatycznie zdrowe. Właśnie tutaj przebiega granica między świadomym, opartym na dowodach holizmem a romantyczną idealizacją natury.

Od „człowieka-maszyny” do organizmu jako systemu

Jednym z fundamentów nowożytnej nauki był stricte fizjologiczny sposób postrzegania organizmu. Ciało zaczęto analizować jako układ złożony z narządów i procesów, które można rozłożyć na części, zbadać, a następnie naprawić jak maszynę.

Model ten przyniósł ogromne sukcesy. Antybiotyki, szczepienia, chirurgia, diagnostyka obrazowa, intensywna terapia czy medycyna ratunkowa uratowały miliony istnień. Takie podejście szczególnie dobrze sprawdza się wtedy, gdy trzeba szybko zidentyfikować konkretną przyczynę problemu i skutecznie ją usunąć.

Trudniej było zastosować ten sam model do chorób przewlekłych, których rozwój zależy od wielu czynników jednocześnie: sposobu odżywiania, aktywności fizycznej, snu, stresu, środowiska, predyspozycji genetycznych i relacji społecznych.

W tym miejscu pojawiło się zapotrzebowanie na bardziej holistyczne rozumienie zdrowia.

Lebensreform – eksperyment społeczny z Naturą

Jednym z najważniejszych europejskich źródeł nowoczesnego naturalizmu był niemiecki ruch Lebensreform, rozwijający się szczególnie intensywnie pod koniec XIX i na początku XX wieku.

Jego zwolennicy krytykowali industrializację, życie w zatłoczonych miastach, nadmierną konsumpcję i oddalenie człowieka od przyrody. Promowali między innymi aktywność fizyczną, przebywanie na świeżym powietrzu, kontakt ze słońcem, prostszą dietę i bardziej naturalny styl życia.

Nie wszystkie idee tego ruchu miały podstawy naukowe w dzisiejszym rozumieniu. Jego znaczenie polegało jednak również na czymś innym: zwrócił uwagę na środowisko życia jako element wpływający na zdrowie człowieka. To podejście brzmi dziś zaskakująco współcześnie.

Vis medicatrix naturae – czy organizm rzeczywiście potrafi się leczyć?

W tradycji medycznej od czasów Hipokratesa funkcjonowało pojęcie vis medicatrix naturae, czyli „leczącej siły Natury”. Współczesna fizjologia nie traktuje tego pojęcia jako tajemniczej energii leczniczej. Można natomiast dostrzec jego współczesny odpowiednik w zdolnościach organizmu do utrzymywania i odzyskiwania równowagi.

Należą do nich między innymi:

• homeostaza – utrzymywanie względnie stabilnych parametrów środowiska wewnętrznego,
• allostaza – dostosowywanie funkcjonowania organizmu do zmieniających się warunków,
• regeneracja tkanek,
• odpowiedź immunologiczna,
• mechanizmy naprawy DNA,
• autofagia, czyli proces kontrolowanego usuwania i recyklingu uszkodzonych elementów komórki.

Nie oznacza to, że organizm zawsze potrafi samodzielnie pokonać chorobę. Przeciwnie – wiele stanów wymaga leczenia farmakologicznego, chirurgicznego lub innego postępowania medycznego. Współczesny holizm może jednak traktować naturalne mechanizmy regulacyjne jako ważną część obrazu zdrowia, zamiast skupiać się wyłącznie na pojedynczym objawie.

Człowiek nie żyje w biologicznej próżni

Jednym z najbardziej interesujących obszarów współczesnej nauki jest mikrobiom. Człowiek funkcjonuje w stałej relacji z ogromną społecznością mikroorganizmów zasiedlających między innymi przewód pokarmowy, skórę i jamę ustną.

Szczególne zainteresowanie naukowców budzi mikrobiota jelitowa oraz jej interakcje z układem odpornościowym i nerwowym.

Rozwijająca się dziedzina badań nad osią jelitowo-mózgową pokazuje, że komunikacja między przewodem pokarmowym a mózgiem przebiega wieloma drogami – między innymi poprzez układ nerwowy, hormony, metabolity mikroorganizmów i mechanizmy immunologiczne.

To nie oznacza, że każdą chorobę można wyjaśnić „problemami z jelitami”. Takie uproszczenie byłoby równie redukcjonistyczne jak ignorowanie mikrobiomu.

Znacznie bardziej interesujący jest fakt, że organizm funkcjonuje jako sieć wzajemnie powiązanych układów.

Higiena, środowisko i „hipoteza starych przyjaciół”

Naturalistyczna idea powrotu do bardziej zróżnicowanego środowiska biologicznego znalazła częściowe odzwierciedlenie w badaniach nad tzw. hipotezą higieniczną oraz rozwiniętą później koncepcją „old friends”, czyli „starych przyjaciół”.

Zakłada ona, w dużym uproszczeniu, że ewolucja człowieka przebiegała w stałym kontakcie z ogromną różnorodnością mikroorganizmów środowiskowych. Współczesne życie miejskie, zmiany sposobu odżywiania, ograniczenie kontaktu z glebą i przyrodą oraz nadmierna sterylizacja niektórych środowisk mogą zmieniać tę relację.

Trzeba jednak zachować ostrożność: nie ma podstaw, aby twierdzić, że im więcej mikroorganizmów wokół człowieka, tym lepiej dla zdrowia. Niektóre drobnoustroje są niebezpieczne, a higiena, czysta woda i bezpieczeństwo sanitarne pozostają fundamentalnymi osiągnięciami zdrowia publicznego.

Wartość tej koncepcji polega raczej na pokazaniu, że zdrowie człowieka zależy również od jakości jego środowiska mikrobiologicznego.

Natura jako regulator stresu

Kolejnym obszarem, w którym dawne intuicje naturalistyczne spotykają się ze współczesną nauką, jest wpływ środowiska naturalnego na stres.

Praktyka Shinrin-yoku, czyli japońskie „kąpiele leśne”, stała się przedmiotem licznych badań. Analizowano między innymi wpływ przebywania w środowisku leśnym na subiektywnie odczuwany stres, parametry układu autonomicznego oraz niektóre markery fizjologiczne.

Badania nad relacją człowieka ze środowiskiem naturalnym wpisują się również w szerszy obszar psychoneuroimmunologii – dziedziny badającej wzajemne zależności pomiędzy psychiką, układem nerwowym, hormonalnym i odpornościowym.

W przypadku przewlekłego stresu szczególne znaczenie ma autonomiczny układ nerwowy. Długotrwała aktywacja mechanizmów odpowiedzialnych za mobilizację organizmu może wpływać na sen, metabolizm, funkcje poznawcze i odporność.

Kontakt z naturą nie jest oczywiście „lekiem na stres” w takim znaczeniu jak lek farmakologiczny. Może jednak stanowić jeden z elementów zdrowego stylu życia i strategii redukcji obciążenia psychofizycznego.

Czy las może być terapią?

To pytanie wymaga precyzyjnego języka.

Jeżeli przez terapię rozumiemy leczenie konkretnej choroby, skuteczność musi być oceniana według tych samych rygorystycznych zasad jak każdej innej interwencji medycznej.

Jeżeli natomiast mówimy o środowisku wspierającym zdrowie, sprawa wygląda inaczej. Aktywność fizyczna na świeżym powietrzu, ekspozycja na naturalne światło, kontakt z zielenią, odpoczynek od bodźców cyfrowych i możliwość regeneracji psychicznej mogą być elementami profilaktyki i zdrowego stylu życia.

Coraz większe zainteresowanie budzi więc koncepcja „dawki natury” – nie jako formalnego lekarstwa, ale jako sposobu systematycznego włączania kontaktu ze środowiskiem naturalnym do codziennego życia.

Biologia ewolucyjna: problem „niepasującego” środowiska

Jednym z najbardziej interesujących współczesnych połączeń naturalizmu z nauką jest perspektywa ewolucyjna. Człowiek przez zdecydowaną większość swojej historii ewolucyjnej żył w warunkach diametralnie innych niż współczesny mieszkaniec wielkiego miasta.

Dzisiejszy człowiek może jednocześnie doświadczać:

• bardzo małej ilości ruchu,
• nadmiaru łatwo dostępnej energii pokarmowej,
• przewlekłego stresu,
• niedoboru snu,
• ekspozycji na światło sztuczne,
• wielogodzinnego siedzenia,
• ograniczonego kontaktu z Naturą.

Nie oznacza to, że współczesne środowisko jest „nienaturalne” w prostym sensie ani że należy wrócić do życia prehistorycznego.

Perspektywa ewolucyjna pozwala jednak postawić inne pytanie: czy nasze mechanizmy biologiczne są dobrze dopasowane do warunków, w których obecnie funkcjonujemy?

To pytanie leży u podstaw wielu współczesnych badań nad snem, metabolizmem, aktywnością fizyczną, dietą i rytmem dobowym.

Rewilding (dziczenie) – przywracanie Natury człowiekowi?

Współczesny proces tzw.” dziczenia” kojarzy się przede wszystkim z ochroną przyrody i odbudową ekosystemów. Coraz częściej jednak idea „dziczenia” pojawia się również w dyskusji o relacji człowieka ze środowiskiem.

Nie chodzi o odrzucenie cywilizacji. Chodzi raczej o odzyskanie części doświadczeń, które współczesny styl życia ograniczył: ruchu, kontaktu z zielenią, naturalnego światła, różnorodności środowiskowej, ciszy i bezpośredniej relacji z przyrodą.

W tym sensie proces spajania z Naturą może być rozumiany nie tylko jako strategia ekologiczna, ale również jako inspiracja do projektowania zdrowszych miast i stylu życia.

Parki, ogrody, zielone szkoły, miejskie lasy czy bezpieczne ścieżki piesze i rowerowe stają się wtedy elementami infrastruktury zdrowotnej.

Holizm nie oznacza odrzucenia medycyny konwencjonalnej

To jeden z najważniejszych punktów całej dyskusji. Holistyczne spojrzenie na zdrowie nie powinno oznaczać odrzucenia szczepień, antybiotyków, chirurgii, diagnostyki obrazowej czy nowoczesnej farmakoterapii.

Wręcz przeciwnie – dojrzały model integracyjny powinien wykorzystywać osiągnięcia współczesnej medycyny, jednocześnie poszerzając perspektywę o styl życia, psychikę, relacje społeczne i środowisko.

Pacjent z zawałem serca potrzebuje nowoczesnej medycyny ratunkowej. Ale po opanowaniu ostrego zagrożenia jego dalsze zdrowie może zależeć również od aktywności fizycznej, diety, snu, zaprzestania palenia, kontroli stresu i innych czynników stylu życia.

To nie konkurencja między „naturą” a „medycyną”. To uzupełnianie różnych poziomów opieki nad człowiekiem.

Największa pułapka: „naturalne” nie znaczy zawsze „bezpieczne”

Ruchy naturalistyczne mają również swoją ciemną stronę.

Jednym z najczęstszych błędów jest przekonanie, że skoro coś występuje w naturze, musi być korzystne dla człowieka. Tymczasem natura jest pełna substancji toksycznych, patogenów i procesów szkodliwych dla zdrowia. Podobnie „syntetyczne” nie oznacza automatycznie „szkodliwe”.

Kwas acetylosalicylowy, wiele leków stosowanych w kardiologii czy substancje wykorzystywane w nowoczesnej terapii są produktami syntezy chemicznej, ale ich działanie może być bardzo dobrze poznane i potwierdzone badaniami.

Dlatego współczesny naturalizm powinien kierować się nie zasadą „naturalne kontra syntetyczne”, lecz pytaniem:

Co działa? Dla kogo? W jakiej dawce? W jakich warunkach? I jakie są potencjalne ryzyka?

Od „Powrotu do natury” do medycyny środowiskowej

Najciekawsza przemiana ruchów naturalistycznych polega być może na tym, że ich dawne hasła przestają być wyłącznie filozofią życia.

Kontakt z naturą można dziś analizować w kontekście fizjologii stresu. Dietę – w kontekście metabolizmu i mikrobiomu. Aktywność fizyczną – w kontekście zdrowia sercowo-naczyniowego i starzenia się. Sen – w odniesieniu do rytmów dobowych. Jakość powietrza i środowiska – w kontekście zdrowia publicznego.

W ten sposób powstaje coraz szerszy obraz człowieka jako organizmu pozostającego w nieustannej wymianie ze środowiskiem.

Zdrowie jako proces adaptacji

Być może właśnie tutaj znajduje się najważniejsze przesłanie współczesnego holizmu.

Zdrowie nie jest wyłącznie brakiem choroby. Jest dynamiczną zdolnością organizmu do reagowania na zmieniające się warunki, regenerowania się i utrzymywania względnej równowagi. Ruchy naturalistyczne zwróciły uwagę na znaczenie środowiska życia. Współczesna nauka pozwala część tych intuicji zweryfikować, zmierzyć i – tam, gdzie dowody są wystarczające – wykorzystać w praktyce. Nie oznacza to powrotu do świata sprzed medycyny naukowej. Oznacza raczej wyjście poza fałszywy wybór między naturą a technologią.

Najbardziej obiecujący model przyszłości może być właśnie integracyjny: korzystający z precyzji współczesnej medycyny, ale jednocześnie uwzględniający biologiczne, psychologiczne, społeczne i środowiskowe warunki życia człowieka.

W takim ujęciu „Powrót do natury” nie oznacza cofania się. Może oznaczać lepsze zrozumienie tego, jak działa Natura i człowiek.