Zdrowie i choroba w ajurwedzie – jak stosować jej zasady na co dzień z dobrym efektem
„Choroba to nic innego jak brak równowagi dosha, natomiast zdrowie to stan ich harmonii” – ta teza na temat systemu terapeutycznego Ajurwedy znana jest nie od dziś. Jak klasyczne zasady ajurwedy definiują zdrowie i chorobę – przeczytaj w artykule autorstwa Izabeli Raczkowskiej, autorki książki o tej tematyce.
Jak powstaje prakriti?
Prakriti kształtuje się w chwili poczęcia. Składają się na nią dominujące u rodziców dosha, ich stan zdrowia, sposób odżywiania, wiek i styl życia, a także najczęściej przeżywane emocje oraz stan ich umysłu. Na uformowanie naszej pierwotnej natury wpływają również okoliczności poczęcia — czas, pora roku, klimat, położenie geograficzne. W tradycji indyjskiej przyjmuje się także, że znaczenie mają wcześniejsze wcielenia.
Prakriti jest niezmienna.
Rodzimy się więc z określoną, indywidualną proporcją dosha: vata, pitta i kapha. Zdrowie w tym ujęciu nie polega na ich równej ilości, lecz na zachowaniu proporcji właściwych dla naszej natury urodzeniowej.
Jeśli ktoś ma na przykład vata 60%, pitta 30% i kapha 10%, najlepiej funkcjonuje właśnie przy takim układzie. Gdy proporcje ulegają przesunięciu — na przykład pitta wzrasta o 20%, a vata spada o 10% — pojawia się stan nierównowagi. Celem jest więc powrót do stanu pierwotnego. W tym podejściu zakłada się, że Natura, z którą przyszliśmy na świat, jest dla nas najwłaściwszym punktem odniesienia. Próby jej tłumienia lub długotrwałe ignorowanie naturalnych potrzeb prowadzą do zaburzeń Na stan dosha wpływa wiele czynników: pogoda, pory roku, dieta, charakter pracy, relacje, codzienne nawyki, aktywność fizyczna oraz upływ czasu. Istotne są również emocje, stres i zmęczenie, a także tłumienie potrzeb fizycznych i psychicznych. Wszystkie te elementy kształtują nasz aktualny, zmienny stan — vikriti. Kiedy odbiega on od naszej natury urodzeniowej, pojawia się podatność na chorobę.
Celem ajurwedy jest przywrócenie równowagi, czyli zbliżenie stanu bieżącego do konstytucji pierwotnej. Znając i rozumiejąc zarówno naszą konstytucję wrodzoną, jak i aktualny stan, możemy wpływać na równowagę poprzez dietę, zmianę nawyków i stylu życia. Polega to na ograniczaniu tego, czego mamy w nadmiarze, oraz wzmacnianiu tego, czego nam brakuje. Pojęcie psychosomatyki jest stosunkowo nowe w zachodnim kręgu kulturowym, natomiast w ajurwedzie funkcjonuje od stuleci. Stany psychiczne i emocje — uświadomione lub nie — mają tu zasadniczy wpływ na zdrowie. Mogą je budować, ale mogą też stać się źródłem choroby. Przyczyny chorób w ujęciu ajurwedy mają charakter subtelny i wielowarstwowy. Jedną z nich jest niewłaściwe korzystanie ze zmysłów. Dysponujemy pięcioma zmysłami — wzrokiem, smakiem, słuchem, węchem i dotykiem — które są pięcioma różnymi drogami interpretowania bodźców napływających ze środowiska. To od nas zależy, w jaki sposób z nich korzystamy. Wpływa to na nasze wybory: jaki pokarm spożywamy, czego słuchamy, jakiego partnera szukamy, jakie napoje pijemy, wolimy ciepło czy chłód, ciszę czy hałas, jaki klimat nam sprzyja.
W tym obszarze nadmiar zawsze działa zaburzająco. Nadmiar bodźców i doznań zmysłowych prowadzi do przeciążenia — a my, jako ludzie, często intensywnych doznań poszukujemy. Inną przyczyną chorób jest niewłaściwe korzystanie z ciała. Obejmuje to tłumienie lub niezaspokajanie jego podstawowych potrzeb: głodzenie się lub przejadanie, spożywanie niskiej jakości pokarmów, niedobór snu, nadmiar hałasu, brak poczucia bezpieczeństwa, wychłodzenie organizmu, brak odpoczynku, nadmierna praca, wystawianie ciała na ekstremalne doznania lub różnego rodzaju nałogi.
Chorobę może tworzyć również niewłaściwe korzystanie z naszej woli — zjawisko określane jako prajnaparadha, czyli „zbrodnia przeciwko mądrości”. Oznacza to świadome działanie wbrew temu, co wiemy, że jest dla nas właściwe. Bez umiaru ulegamy pragnieniom i zachciankom, pobłażamy zmysłom, często dokonując wyborów, których konsekwencje są nam znane. Żyjemy tak, jakby prawa rządzące naturą miały nas nie dotyczyć. Rzadko ćwiczymy silną wolę, rzadko pracujemy nad sobą.
Kolejnym obszarem jest niewłaściwe korzystanie z umysłu. Współczesny umysł bywa nieustannie rozproszony i pobudzony. Rzadko praktykujemy koncentrację, kontemplację czy medytację. Zamiast tego próbujemy regulować swój stan poprzez używki lub leki, pobudzając się albo otępiając. Silne emocje — gniew, zawiść, chciwość, lęk — często przejmują nad nami kontrolę. Równie istotne jest niewłaściwe korzystanie z mowy. Mowa ma ogromną moc — może wspierać lub ranić. Często używamy jej bez refleksji, wypowiadając słowa ostre, osądzające, raniące — zarówno wobec innych, jak i wobec samych siebie. Tymczasem mowa, używana roztropnie, z życzliwością i uważnością, nie generuje cierpienia i nie pogłębia zaburzeń. W ajurwedzie istnieje pojęcie yukti — oznaczające zjawisko powstające z połączenia wielu przyczyn. W ten właśnie sposób rozumiana jest choroba.
W farmakologii istnieje zbliżone pojęcie działania addytywnego: kiedy dwie substancje oddziałują na siebie, efekt ich połączenia nie zawsze jest prostą sumą. Czasem 1 + 1 daje więcej niż 2. Podobnie w ajurwedzie postrzega się działanie czynników wpływających na zdrowie. Choroba powstaje pod wpływem wzajemnego oddziaływania wielu elementów — fizycznych, psychicznych i duchowych. Ich efekty nakładają się, wchodzą w interakcje i kumulują, prowadząc do rezultatu, który często przekracza nasze przewidywania. Aby zdrowie mogło zostać przywrócone, te współdziałające przyczyny muszą zostać rozpoznane.
Jak można zastosować ajurwedę do samouzdrawiania?
- USUNIĘCIE PRZYCZYNY
Pierwszym krokiem jest usunięcie przyczyny zaburzenia. Proste, choć nie zawsze łatwe. Nie można wyleczyć się tym samym, co nas zatruło. Konieczna jest zmiana. Warunkiem jest jednak wcześniejsze rozpoznanie źródła problemu. Nie potrzeba do tego skomplikowanej wiedzy medycznej, lecz znajomości samego siebie. Uważne, świadome życie oraz zdolność do refleksji bardzo często prowadzą do szybkiego odkrycia przyczyny – nierzadko takiej, którą znamy od dawna, lecz nie chcieliśmy zobaczyć. Kolejnym warunkiem jest zgoda na zdrowienie. A jeszcze głębiej – zgoda na wysiłek, jaki ono ze sobą niesie. Świadomość wartości życia rodzi gotowość do dbania o nie. Gdy akceptujemy pracę, która prowadzi do zdrowia, pierwszy etap leczenia staje się możliwy.
- USUNIĘCIE NADMIARU ZABURZONEJ DOSHA
Gdy przyczyna zostaje wyeliminowana, kolejnym krokiem jest zmniejszenie nadmiaru dosha, która została zaburzona. Dokonuje się to poprzez zmianę nawyków, diety, aktywności, a także poprzez masaże, kąpiele i inne zabiegi wspierające organizm. Włącza się również zioła i odpowiednie suplementy Jednocześnie należy pamiętać, że zaburzenia mają swój początek w umyśle, a dopiero potem przejawiają się w ciele. Dlatego proces leczenia musi obejmować również sferę mentalną. Ten etap jest zazwyczaj dłuższy niż pierwszy.
- PRZYWRÓCENIE RÓWNOWAGI I WZMOCNIENIE AGNI
Następnie dążymy do przywrócenia równowagi właściwej naszej konstytucji urodzeniowej prakriti. Kluczowe znaczenie ma tu ogień trawienny agni. Jego odpowiednia siła warunkuje prawidłowe przyswajanie pokarmu, doświadczeń i wrażeń. Ten etap wymaga czasu, jednak w ajurwedzie uważa się, że równowaga osiągana stopniowo jest trwalsza i stabilniejsza.
- REGENERACJA ORGANIZMU
Dopiero po przejściu wcześniejszych etapów można przystąpić do regeneracji. Służą temu terapie rasajana — odmładzające i tonizujące. Obejmują one zioła, suplementy, zmiany nawyków oraz praktyki jogi, pranayama i medytacji. Istotne jest, aby nie sięgać po ten etap zbyt wcześnie. Najpierw usuwa się Jednocześnie należy pamiętać, że zaburzenia mają swój początek w umyśle, a dopiero potem przejawiają się w ciele. Dlatego proces leczenia musi obejmować również sferę mentalną. Ten etap jest zazwyczaj dłuższy niż pierwszy.
3. PRZYWRÓCENIE RÓWNOWAGI I WZMOCNIENIE AGNI
Następnie dążymy do przywrócenia równowagi właściwej naszej konstytucji urodzeniowej prakriti. Kluczowe znaczenie ma tu ogień trawienny — agni. Jego odpowiednia siła warunkuje prawidłowe przyswajanie pokarmu, doświadczeń i wrażeń. Ten etap wymaga czasu, jednak w ajurwedzie uważa się, że równowaga osiągana stopniowo jest trwalsza i stabilniejsza.
4. REGENERACJA ORGANIZMU
Dopiero po przejściu wcześniejszych etapów można przystąpić do regeneracji. Służą temu terapie rasajana — odmładzające i tonizujące. Obejmują one zioła, suplementy, zmiany nawyków oraz praktyki jogi, pranayama i medytacji. Istotne jest, aby nie sięgać po ten etap zbyt wcześnie. Najpierw usuwa się przyczynę zaburzeń, następnie nadmiar dosha, potem przywraca równowagę i stabilizuje agni. Dopiero na końcu wzmacnia się i odbudowuje organizm. Ajurweda ujmuje to zasadą: najpierw oczyszczanie — langhana, potem wzmacnianie — brimhana. Langhana w ajurwedzie oznacza działanie odciążające i redukujące — wszystko to, co „czyni organizm lżejszym”. To jedna z podstawowych zasad terapeutycznych, stosowana wtedy, gdy w ciele jest nadmiar, ciężkość, zastój lub ama toksyny. Brimhana to z kolei przeciwieństwo langhana — oznacza odżywianie, budowanie i wzmacnianie organizmu, przyczynę zaburzeń, następnie nadmiar dosha, potem przywraca równowagę i stabilizuje agni. Dopiero na końcu wzmacnia się i odbudowuje organizm. Ajurweda ujmuje to zasadą: najpierw oczyszczanie — langhana, potem wzmacnianie — brimhana. Langhana w ajurwedzie oznacza działanie odciążające i redukujące — wszystko to, co „czyni organizm lżejszym”. To jedna z podstawowych zasad terapeutycznych, stosowana wtedy, gdy w ciele jest nadmiar, ciężkość, zastój lub ama toksyny. Brimhana to z kolei przeciwieństwo langhana — oznacza odżywianie, budowanie i wzmacnianie organizmu. Stosuje się je wtedy, gdy w ciele jest niedobór, osłabienie, suchość lub wyczerpanie. Nie można bowiem napełniać tego, co jest już przepełnione. Najpierw należy uporządkować i oczyścić, a dopiero potem odżywiać i odbudowywać. Kolejność ma tu fundamentalne znaczenie.
Wiemy już, jak przebiega proces leczenia. Pozostaje pytanie: jak rozpoznać, która dosha uległa zaburzeniu i wyszła z równowagi? Najczęściej wskazuje na to sama choroba. W ajurwedzie wiele schorzeń wykazuje charakterystyczne cechy przypisane do konkretnej dosha. Zazwyczaj dosha nasila objawy związane z obszarem, którym zarządza.
Najwięcej chorób przypisuje się naturze vata, ponieważ jest to dosha najbardziej ruchliwa, subtelna i zmienna. Ma tendencję do rozpraszania, osłabiania i degeneracji. Na drugim miejscu znajduje się pitta, natomiast kapha jest przyczyną stosunkowo mniejszej liczby zaburzeń. Można wstępnie oprzeć się na poniższej klasyfikacji.
1. CHOROBY TYPU VATA
Elementy: powietrze i przestrzeń. Zasada ruchu i regulacji. Dominują tu cechy osłabienia, bólu, suchości i niestabilności.
Do tej grupy zalicza się m.in.:
• większość chorób układu nerwowego;
• paraliże, drżenia, tiki, epilepsje;
• choroby kości: osteoporoza, zwyrodnienia stawów;
• napięcia mięśniowe, zesztywnienia;
• zaburzenia psychiczne: urojenia, neurozy, apatia;
• stany lękowe, poczucie zagrożenia, brak bezpieczeństwa;
• bezsenność, nerwowość, nadwrażliwość, poczucie zagubienia;
• zaburzenia wydalania i przyswajania: gazy, zaparcia;
• suchość skóry, drobne zmarszczki;
• wychudzenie, szybsze starzenie się;
• wychłodzenie organizmu;
• zaburzenia ruchu i koordynacji.
Objawy chorobowe mają tu często charakter nagły, zmienny i nieregularny. Mogą się nasilać o świcie i zmierzchu. Schorzenia typu vata częściej pojawiają się jesienią i na początku zimy, gdy wzrasta chłód, suchość i wiatr. Czynnikami pogarszającymi stan są zimno, wiatr, suchość oraz nadmiar bodźców.
2. CHOROBY TYPU PITTA
Elementy: ogień i woda. Zasada żółci i transformacji. Dominują tu cechy gorąca, zapalenia, nadmiernej intensywności i reaktywności.
Do tej grupy należą m.in.:
• gorączka i uczucie pieczenia;
• choroby przebiegające z podwyższoną temperaturą ciała;
• infekcje i stany zapalne;
• dolegliwości wątroby;
• choroby przewodu pokarmowego, szczególnie żołądka i woreczka żółciowego;
• wrzody, krosty, czyraki;
• nadkwasota;
• choroby skóry o podłożu zapalnym: wysypki, zaczerwienienia;
• większość alergii skórnych;
• stany zapalne jelit, krwawienia jelit;
• biegunki;
• choroby krwi;
• nowotwory.
Na poziomie emocjonalnym dominują tu silne, gwałtowne stany: gniew, wściekłość, nienawiść, zazdrość, a także chroniczna niecierpliwość. Objawy chorobowe typu pitta zaostrzają się zwykle w sposób umiarkowanie intensywny, często z towarzyszącą gorączką. Nasilenie może pojawiać się w okolicach południa i północy — czyli w porach największej intensywności energetycznej doby. Zaburzenia te częściej występują w ciepłej wiośnie i latem, gdy wzrasta temperatura i nasłonecznienie. Czynnikami pogarszającymi stan są słońce, upał, ogień oraz wilgoć.
3. CHOROBY TYPU KAPHA
Elementy: woda i ziemia. Zasada śluzu i struktury. Dominują tu cechy ciężkości, zastojów, nadmiaru płynów i spowolnienia.
Do tej grupy zalicza się m.in.:
• nadmiar śluzu i flegmy;
• większość chorób układu oddechowego;
• przeziębienia, grypy, katary, zapalenia oskrzeli;
• choroby węzłów chłonnych;
• astmę;
• opuchlizny i obrzęki;
• zatrzymanie wody w organizmie;
• otyłość.
Na poziomie psychicznym i emocjonalnym dominują tu stany takie jak apatia, ospałość, depresja i melancholia. Objawy chorobowe typu kapha narastają zwykle powoli i podstępnie. Ich nasilenie często obserwuje się późnym rankiem oraz późnym wieczorem — w porach dnia związanych z energią kapha.
Zaburzenia tego typu pojawiają się częściej pod koniec zimy i na początku wiosny, kiedy panuje wilgoć i chłód. Czynnikami pogarszającymi stan są właśnie wilgoć oraz niska temperatura.
Często w przebiegu choroby dochodzi do jednoczesnego zaburzenia więcej niż jednej dosha. Kluczowe jest jednak rozpoznanie tej, która została naruszona najbardziej, i na niej skoncentrowanie działań terapeutycznych. Niezastąpioną pomocą jest tu systematyczna, uważna samoobserwacja.
Izabela Raczkowska – nauczycielka jogi i medytacji. Pasjonatka zdrowego odżywiania, ajurwedy i leczenia dietą. Zakochana w jodze, w ruchu, w uważności, w oddechu, w ciszy. Zauroczona po wielokroć Azją. Podróżniczka. Założycielka i nauczycielka w Studio Jogi Izabeli Raczkowskiej: https://www.facebook.com/StudioJogiIzabeliRaczkowskiej
Praktykująca pracę z ciałem od lat dziewięćdziesiątych pod okiem wielu polskich i zagranicznych nauczycieli na kursach w Azji i Europie. Magister Inwestycji i Finansów UE Katowice, dyplomowana fizykoterapeutka AWF Wrocław, certyfikowana nauczycielka Vinyasa Krama Jogi, instruktorka Rekreacji Ruchowej z uprawnieniami państwowymi AWF Katowice, absolwentka Psychosomatycznych Praktyk Jogi AWF Wrocław. Autorka książki „Ciało chore z emocji” i „Ajurweda na co dzień” (wyd. Sensus).
Artykuł powstał na podstawie książki Izabeli Raczkowskiej pt. “Ajurweda na co dzień – diagnoza i sztuka świadomego życia”
Przeczytaj również
O autorze
