Jadalne kwiaty lilaka i czarnego bzu – właściwości, przepisy i fermentowana herbata

Czerwiec to miesiąc, kiedy w Polsce kwitnie czarny bez. Jego kremowe baldachy wypełniają powietrze intensywnym, kwiatowo-muszkatołowym zapachem, który trwa tylko kilkanaście dni. Nieco wcześniej, w maju, tę samą rolę pełnił lilak pospolity – równie aromatyczny. Obydwa rosną powszechnie, ozdabiają ogrody i parki, a większość ludzi mija je obojętnie, nie wiedząc, że mają w zasięgu ręki składnik do kuchni i domowej apteczki zarazem. Kwiaty lilaka są jadalne i wykazują potwierdzone naukowo właściwości przeciwzapalne. Baldachy czarnego bzu to jeden z najbardziej niedocenianych darów lata, który w Europie był używany od stuleci zarówno w kuchni, jak i medycynie ludowej. 

Lilak pospolity – właściwości i zastosowanie jadalnych kwiatów

Lilak pospolity to krzew z rodziny oliwkowatych, który kwitnie w Polsce od połowy kwietnia do końca maja. Jego sezon jest już za nami, lecz zasuszone lub zamrożone kwiaty można znaleźć w zielarniach przez cały rok. Jego fioletowe, różowe lub białe kwiatostany są tak powszechne, że stają się tłem dla wiosennych spacerów. Tymczasem kwiaty lilaka zawierają wiele grup związków bioaktywnych: flawonoidy, sekoirydoidy (w tym syringin – charakterystyczny glikozyd tej rośliny), pochodne kwasów hydroksycynamonowych oraz antocyjany.

Badania naukowe potwierdzają, że działają one antyoksydacyjnie, przeciwzapalnie, przeciwgorączkowo i immunomodulacyjnie. Kwiaty mogą być spożywane na surowo jako element sałatek i dekoracja wypieków, dodawane do miodów, syropów, octu lub naparzane jako herbata, a także poddane fermentacji.

Herbata z fermentowanych kwiatów lilaka – przepis i właściwości

Fermentacja kwiatów lilaka to technika znana w tradycji kulinarno-zielarskiej Europy Środkowej. Dzięki niej powstaje napar o głębokim, migdałowo-kwiatowym aromacie, wyraźnie różniącym się od zwykłej herbaty ze świeżych kwiatów.

Przygotowanie jest proste: oczyszczone kwiaty lilaka układa się w szklanym naczyniu z niewielką ilością miodu i letniej wody, a następnie pozostawia na 24-48 godzin w temperaturze pokojowej. Można także zalewać wodą zasuszone lub zamrożone kwiaty i pozostawić je na kilka dni w lodówce – napar będzie łagodniejszy, ale nadal bardzo aromatyczny.

Co badania naukowe mówią o kwiatach lilaka?

Badania nad lilakiem pospolitym pokazują, że jego kwiaty zawierają związki o działaniu przeciwzapalnym i antyoksydacyjnym. W publikacjach „Extract from Syringa vulgaris L. Flowers – A Special Emphasis on Its Biological Activity…” oraz „Effects of Phytochemically Characterized Extracts From Syringa vulgaris…” potwierdzono, że ekstrakty z lilaka wpływają na stres oksydacyjny i ograniczają aktywność mediatorów stanu zapalnego. Z kolei badanie „Effect of polyphenols from Syringa vulgaris on blood stasis syndrome” wskazuje możliwy korzystny wpływ polifenoli lilaka na krążenie obwodowe.

Czarny bez – właściwości kwiatów i zastosowanie w kuchni

Na przełomie maja i czerwca kwitnie czarny bez, a jego rozległe, płaskie baldachy o kremowych, drobnych kwiatach mają intensywny zapach – muszkatołowy, kwiatowy, z nutą wanilii i miodu. W kuchni czarny bez zajmuje szczególne miejsce: jego baldachy można smażyć w cienkim cieście, suszyć na herbatki, wytłaczać na syrop, macerować w occie lub przetwarzać na aromatyczny napój.

W medycynie naturalnej kwiaty czarnego bzu są cenione za działanie przeciwgorączkowe, przeciwzapalne i przeciwwirusowe. W tradycji europejskiego zielarstwa były ważnym składnikiem środków na przeziębienia i grypę. 

Kwiaty czarnego bzu w cieście – prosty przepis na letni deser

Kwiaty czarnego bzu smażone w cienkim cieście naleśnikowym to prosty deser o charakterystycznym, kwiatowym aromacie. Baldachy zanurza się w lekkim cieście z mąki, jajka i odrobiny cukru waniliowego, a następnie smaży na złoty kolor. Podawane z cukrem pudrem i cytryną są gotowe w kilkanaście minut. Do przygotowania najlepiej wybierać świeże, w pełni rozkwitłe baldachy zbierane z dala od dróg i miejsc opryskiwanych środkami chemicznymi.

Czytaj też: Kwercetyna – naturalna tarcza ochronna przed alergią i stanami zapalnymi

Syrop z kwiatów czarnego bzu – domowy przepis i właściwości

Syrop z baldachów czarnego bzu przygotowuje się przez zalanie kwiatów gorącą wodą z cukrem, dodanie plasterków cytryny i odstawienie całości na około 24-48 godzin. Po odcedzeniu i zagotowaniu powstaje aromatyczny, złocisty syrop o smaku kwitnącego bzu, idealny do lemoniad, wody mineralnej lub jako podstawa owocowego napoju. Można go też dodać do jogurtów, kefirów lub polewy do tart owocowych. W wersji bez z miodem zamiast sacharozy, syrop zyskuje dodatkowe właściwości, które wspierają odporność. Butelkowany i pasteryzowany może przetrwać kilka miesięcy, przenosząc zapach kwitnącego bzu na całe lato.

Co nauka mówi o leczniczych właściwościach czarnego bzu?

Czarny bez należy do najlepiej przebadanych roślin europejskiego zielarstwa. W badaniu „In Vivo Anti-Inflammatory and Antinociceptive Activities of Black Elder (Sambucus nigra L.) Fruit and Flower Extracts” wykazano przeciwzapalne działanie ekstraktu z kwiatów czarnego bzu. Z kolei metaanaliza „Black elderberry (Sambucus nigra) supplementation effectively treats upper respiratory symptoms” potwierdziła, że preparaty z czarnego bzu mogą skracać czas trwania infekcji górnych dróg oddechowych i zmniejszać nasilenie objawów przeziębienia.

Jak zbierać kwiaty lilaka i czarnego bzu? – poradnik dla amatorów zielarstwa

• Sezon na kwiaty lilaka trwa zwykle od połowy kwietnia do połowy czerwca. Czarny bez kwitnie natomiast od końca maja do połowy czerwca – właśnie wtedy trwa najlepszy moment na zbiór baldachów.

• Kwiaty najlepiej zbierać w suche, słoneczne popołudnie, gdy są w pełni rozwinięte. W tym czasie zawartość olejków eterycznych i związków aromatycznych jest najwyższa.

• Lilak zbiera się w całych kwiatostanach, a następnie oddziela pojedyncze kwiaty od zielonych ogonków. W przypadku czarnego bzu ścina się całe baldachy przy łodydze.

• Zarówno lilak, jak i czarny bez można suszyć i przechowywać przez wiele miesięcy. Suszenie powinno odbywać się w cieniu, w temperaturze pokojowej, najlepiej na papierze lub płótnie.

• Lilak: spożywa się wyłącznie kwiaty, ponieważ zielone ogonki i gałązki zawierają związki, których nie powinno się jeść. Czarny bez: bezpieczne są jedynie kwiaty oraz dojrzałe owoce po obróbce cieplnej, a liście, kora i niedojrzałe owoce nie nadają się do spożycia.

Źródła

Extract from Syringa vulgaris L. Flowers – A Special Emphasis on Its Biological Activity: Evaluation of Antioxidant Properties and Modulation of Coagulation Process in Human Plasma In Vitro, PMC13074274, 2025.

Dudek S. i wsp., Effects of Phytochemically Characterized Extracts From Syringa vulgaris and Isolated Secoiridoids on Mediators of Inflammation in a Human Neutrophil Model, PMC5904404, Frontiers in Pharmacology, 2018. DOI: 10.3389/fphar.2018.00349

Effect of polyphenols from Syringa vulgaris on blood stasis syndrome, PMC7417794, 2020.

In Vivo Anti-Inflammatory and Antinociceptive Activities of Black Elder (Sambucus nigra L.) Fruit and Flower Extracts, PMC11054073, 2024.

Hawkins J. i wsp., Black elderberry (Sambucus nigra) supplementation effectively treats upper respiratory symptoms: A meta-analysis of randomized, controlled clinical trials, Complementary Therapies in Medicine, 2019; 42: 361-365. DOI: 10.1016/j.ctim.2018.12.004