Objawy nietolerancji glutenu

Gluten – co to właściwie jest?

Gluten to mieszanina białek roślinnych występujących w ziarnach zbóż, takich jak pszenica, żyto, jęczmień czy orkisz. To właśnie dzięki glutenowi ciasto z mąki pszennej jest elastyczne, sprężyste i dobrze wyrasta. W kuchni pełni on więc funkcję naturalnego „spoiwa” – wiąże składniki i nadaje wypiekom charakterystyczną strukturę. Z chemicznego punktu widzenia gluten składa się głównie z dwóch frakcji białkowych: gliadyny i gluteniny. To właśnie gliadyna odpowiada za elastyczność ciasta, ale jednocześnie jest tą częścią glutenu, która może powodować negatywne reakcje organizmu u osób wrażliwych.

Coraz częściej słyszy się o osobach, które rezygnują z glutenu, ponieważ obserwują u siebie pogorszenie samopoczucia po spożyciu produktów zbożowych. Skąd jednak bierze się nietolerancja glutenu, czym różni się od uczulenia na gluten, i jakie daje objawy?

Nietolerancja glutenu – co to jest?

Nietolerancja glutenu to nadwrażliwość organizmu na białka zawarte w zbożach glutenowych. Nie jest to jednak to samo, co celiakia ani klasyczne uczulenie na gluten. W przypadku nietolerancji mamy do czynienia z reakcją układu pokarmowego i immunologicznego, która nie ma podłoża autoimmunologicznego (jak w celiakii) ani alergicznego (jak w uczuleniu).

W uproszczeniu można powiedzieć, że organizm osoby z nietolerancją glutenu nie radzi sobie z trawieniem tych białek. Efektem są dolegliwości jelitowe, bóle głowy, zmęczenie, a nawet problemy skórne.

Szacuje się, że nawet 5–10% populacji może wykazywać nadwrażliwość na gluten, choć tylko część z tych osób ma oficjalnie zdiagnozowaną celiakię lub alergię.

Objawy nietolerancji glutenu

Rozpoznanie nietolerancji glutenu bywa trudne, ponieważ objawy są bardzo różnorodne i nie zawsze oczywiste. Często są mylone z innymi schorzeniami układu pokarmowego, takimi jak zespół jelita drażliwego (IBS) czy nietolerancja laktozy. Do najczęstszych i rozpoznawalnych objawów nietolerancji glutenu należą: wzdęcia, uczucie pełności, bóle brzucha, biegunki lub zaparcia, nadmierne gazy i dyskomfort po posiłku, uczucie ciągłego zmęczenia i senność po jedzeniu, bóle głowy, mgła mózgowa (problemy z koncentracją), obniżony nastrój, drażliwość, bóle stawów i mięśni, problemy skórne (np. wysypka, trądzik, egzema). Warto podkreślić, że nietolerancja glutenu może dawać objawy nie tylko w obrębie układu pokarmowego. Często sygnały są widoczne na skórze – mówi się wtedy o nietolerancji glutenu objawiającej się na skórze.

Nietolerancja glutenu a objawy skórne

Skóra bardzo często reaguje na to, co dzieje się wewnątrz organizmu. Zaburzenia wchłaniania i reakcje zapalne w jelitach mogą objawiać się zmianami dermatologicznymi. W przypadku tolerancji glutenu mogą pojawiać się na skórze dolegliwości takie jak: świąd i zaczerwienienie, pokrzywka, wysypka lub krostki na łokciach, kolanach, plecach, łuszczenie się skóry, suchość, pękanie skóry, trądzik lub egzemy, które nie reagują na leczenie dermatologiczne. U niektórych osób gluten może nasilać przebieg chorób autoimmunologicznych skóry, takich jak łuszczyca czy atopowe zapalenie skóry.

Uczulenie na gluten – czym różni się od nietolerancji?

Choć te dwa pojęcia są często stosowane zamiennie, uczulenie na gluten to coś innego niż nietolerancja. W przypadku uczulenia dochodzi do reakcji alergicznej – układ odpornościowy błędnie rozpoznaje gluten jako zagrożenie i zaczyna produkować przeciwciała. Objawy wynikające z uczulenia na gluten mogą pojawiać się niemal natychmiast po spożyciu produktów zawierających gluten. Są to m.in.: obrzęk warg, języka lub gardła, katar, łzawienie oczu, duszności, bóle brzucha i wymioty, pokrzywka, rumień, swędzenie skóry. Taka reakcja może być potencjalnie niebezpieczna, dlatego osoby z potwierdzonym uczuleniem powinny całkowicie unikać produktów zawierających gluten.

W czym jest gluten?

Wiedza o tym, w czym jest gluten, jest kluczowa dla osób, które muszą ograniczyć jego spożycie. Gluten znajduje się w pszenicy i jej odmianach (orkisz, płaskurka, samopsza), życie, jęczmieniu, produktach zbożowych: pieczywie, makaronach, ciastach, panierkach, sosach zagęszczanych mąką.

Gluten może też występować w produktach, w których się go nie spodziewamy, np. w sosach sojowych, jogurtach smakowych, przyprawach, a nawet lekach i suplementach. Dlatego osoby z nietolerancją dla własnego dobra powinny dokładnie czytać etykiety informujące o składzie określonego prduktu.

Jakie choroby może wywoływać gluten?

Nie każda reakcja na gluten to nietolerancja. Istnieje kilka poważnych chorób, które mają związek z tym białkiem:

• Celiakia – autoimmunologiczna choroba, w której gluten powoduje zanik kosmków jelitowych i zaburzenia wchłaniania składników odżywczych.
• Alergia na pszenicę – reakcja alergiczna na białka zawarte w pszenicy, niekoniecznie tylko gluten.
• Nietolerancja glutenu nieceliakalna – nadwrażliwość organizmu na gluten bez cech autoimmunologicznych.

Długotrwałe ignorowanie objawów może prowadzić do niedoborów witamin, anemii, problemów hormonalnych, a nawet dolegliwości neurologicznych.

Test na nietolerancję glutenu – jak go wykonać?

Aby potwierdzić lub wykluczyć nietolerancję glutenu, warto wykonać test na nietolerancję glutenu. Dostępne są różne metody diagnostyczne:

1. Badania krwi – pozwalają wykryć przeciwciała typowe dla celiakii lub alergii (np. anty-tTG, EMA, DGP).
2. Testy genetyczne – identyfikują geny odpowiedzialne za predyspozycję do celiakii.
3. Testy immunologiczne – analizują reakcję organizmu na gluten i inne składniki pokarmowe.

W aptekach dostępne są także domowe testy na nietolerancję glutenu, które polegają na pobraniu kropli krwi z palca. Wynik uzyskuje się po kilkunastu minutach. Należy jednak pamiętać, że taki test może jedynie zasugerować problem – ostateczna diagnoza wymaga konsultacji z lekarzem gastroenterologiem.

Miesiąc bez glutenu – jakie efekty można zauważyć?

Coraz więcej osób decyduje się na tzw. miesiąc bez glutenu, aby sprawdzić, jak ich organizm zareaguje na dietę eliminacyjną. Już po kilku tygodniach można zauważyć pewne zmiany, a mianowicie lżejsze trawienie, mniej wzdęć i gazów, poprawę nastroju i lepszą koncentrację, korzytniejszy wygląd skóry, więcej energii w ciągu dnia. Nie oznacza to jednak, że dieta bezglutenowa jest dobra dla wszystkich. U osób zdrowych nie ma konieczności eliminowania glutenu, o ile nie występują objawy nadwrażliwości. Warto natomiast słuchać swojego organizmu – jeśli po odstawieniu glutenu poprawia się samopoczucie, może to być cenna wskazówka diagnostyczna.

Jedzenie bez glutenu – na co zwracać uwagę?

Dieta bezglutenowa opiera się na produktach naturalnie pozbawionych glutenu, takich jak: ryż, kukurydza, gryka, komosa ryżowa, amarantus, ziemniaki, warzywa, owoce, mięso, ryby, jaja, nabiał (jeśli jest tolerowany), orzechy i nasiona.

W sklepach można znaleźć także gotowe produkty z etykietą „bez glutenu”, które przeszły kontrolę pod kątem zawartości tego białka. Warto jednak wybierać jak najmniej przetworzone jedzenie, ponieważ część gotowych wyrobów bezglutenowych ma więcej cukru, tłuszczu i dodatków niż tradycyjne produkty.