Katar: drobna dolegliwość czy sygnał ostrzegawczy?

Katar wciąż bywa traktowany jak drobna, sezonowa niedogodność, którą „trzeba przeżyć”. Tymczasem ta pozornie banalna dolegliwość jest jednym z ważniejszych sygnałów ostrzegawczych organizmu. Informuje o zaburzeniu równowagi, walczy z patogenami i aktywuje układ odpornościowy. Gdy jednak trwa zbyt długo, może być objawem poważniejszych schorzeń – od alergii, przez infekcje bakteryjne, po zaburzenia hormonalne czy choroby autoimmunologiczne.

Dr Mirosława Ciarka – Golonka wyjaśnia, czym różni się katar ostry od przewlekłego, jakie popełniamy błędy w samoleczeniu, oraz jakie nowoczesne i naturalne metody terapeutyczne mogą przynieść trwałą poprawę.

Wszystkie organizmy żywe, w drodze ewolucji, wykształciły różne mechanizmy obronne. Okazuje się, że katar należy do grupy reakcji korzystnych z punktu widzenia gatunku. Sygnalizuje problem, włącza się w eliminację zagrożenia i prowadzi do nabywania odporności. Wydzielina zatrzymuje patogeny, a kichanie pomaga je usuwać. Zawarte w niej przeciwciała IgA wstępnie neutralizują drobnoustroje i aktywują układ odpornościowy do obrony organizmu.

Wydzielina w nosie ma za zadanie chronić błonę śluzową przed alergenami, zanieczyszczeniami i innymi czynnikami drażniącymi. W zdrowym stanie jej dobowa objętość wynosi około 1 litra.

Katar ostry – jakie zalecenia?

Katar powstaje, gdy dochodzi do zaburzenia równowagi na błonie śluzowej nosa wskutek działania czynników zewnętrznych i/lub wewnętrznych. Zwykle w ciągu 24 godzin procesem zapalnym zostają objęte także zatoki przynosowe. Mówi się, że katar nieleczony trwa 7 dni, a leczony tydzień. Faktycznie u dorosłych katar ostry trwa do 7 dni, u dzieci nawet do 14, natomiast katar przewlekły — ponad 12 tygodni. Katar trwający między 1 a 12 tygodni określamy jako przewlekający się. Może on być początkiem kataru przewlekłego albo wynikać z regeneracji błony śluzowej nosa po przebytym katarze ostrym — trwa to około 6 tygodni. Może również wynikać z okresowej ekspozycji na czynnik przyczynowy, np. alergen.

Przy katarze ostrym zwykle zaleca się samoleczenie polegające na:

• ograniczeniu aktywności fizycznej na 2–3 dni,
• diecie lekkostrawnej,
• zwiększeniu spożycia płynów izotonicznych,
• piciu ciepłych niesłodzonych naparów z ziół i przypraw,
• ograniczeniu kontaktów towarzyskich,
• stosowaniu maseczek w przestrzeni publicznej, by ograniczyć ryzyko nadkażenia i zakażania innych.

Warto sięgnąć po naturalne środki przeciwzapalne i stymulujące odporność, takie jak napar z lipy, sok z malin, naturalna lub syntetyczna witamina C, wyciąg z jeżówki pospolitej, cynk, selen, czosnek, miód, propolis, colostrum, laktoferyna, betaglukany, olejek oregano, olejek herbaciany, tzw. „olejek złodziei” czy preparaty homeopatyczne.

Olejki eteryczne stosujemy w formie inhalacji parowych, nebulizacji, za pomocą dyfuzorów, plastrów aromatyzujących lub w tzw. suchych inhalacjach z solą kamienną przy użyciu solatora. W przypadku alergii wziewnych trzeba jednak uważać na dobór konkretnych olejków.

Ważna jest również stymulacja ukrwienia nosa i zatok, aby poprawić dostęp leków podawanych doustnie i wspomóc eliminację toksyn. Korzystnie działają: sauna parowa, okłady z borowiny, lampa Sollux z czerwonym filtrem czy zabiegi Bemera.

Czytaj też: Olejki eteryczne na katar i inhalacje zimą – naturalne wsparcie odporności

Aby zapobiec nadkażeniom, stosujemy preparaty o działaniu bakteriobójczym, np. ze srebrem, złotem, miedzią oraz preparaty rozrzedzające wydzielinę — mukolityki doustne i miejscowe (acetylocysteina, bromoheksyna, carbocysteina). Wskazane są irygacje nosa i zatok preparatami z solą hipertoniczną, ksylitolem, jodkiem potasu oraz mgiełki donosowe.

Problemem jest zatkany nos — można stosować substancje udrażniające miejscowe i doustne (oksymatazolię, ksylometazolina,, pseudoefedrynę, triplolidyna). Niestety wielu pacjentów nadużywa kropli i sprayów udrażniających. Ich stosowanie dłużej niż 10 dni grozi uzależnieniem, koniecznością zwiększania dawki, owrzodzeniem, perforacją przegrody nosa, krwawieniami i przerostem błony śluzowej. Najbezpieczniejsze są mannitol i sterydy donosowe.
Jeśli objawy nie ustąpią po 5–7 dniach samoleczenia, należy skonsultować się z lekarzem.

Katar przewlekły

Katar przewlekły trwa ponad 12 tygodni. Wydzielina jest gęsta, żółta lub zielona, okresowo blokuje nos. Pacjent może odczuwać spływanie jej po tylnej ścianie gardła. Niekiedy występuje zasychająca wydzielina w przedsionku nosa, co może świadczyć o nosicielstwie gronkowca złocistego. Bakteria ta występuje u ok. 80% populacji i jest jedną z częstych przyczyn kataru przewlekłego.

Do diagnostyki należy wykonać: wymaz bakteriologiczny z nosa, morfologię z rozmazem, IgA, proteinogram, oznaczenia żelaza, ferrytyny, transferyny, IgE całkowite i/lub swoiste.

Ostre zakażenie gronkowcem a jego nosicielstwo to dwa różne stany. Nosicielstwo daje skąpe objawy, często bagatelizowane: podsychająca wydzielina, nawrotowe infekcje, krwawienia z nosa, ograniczenie drożności. W przypadku nosicielstwa błędem jest stosowanie antybiotyków ogólnych — poprawa trwa 2–3 tygodnie, po czym problem wraca i bakteria nabywa oporność.

Zaleca się zastosować mupirocynę (maść donosowa), połączyć to z 3-miesięcznym uodparnianiem przeciw gronkowcowi (szczepionka lub autoszczepionka doustna). Pomocna bywa również akupunktura.

Bagatelizowanie nosicielstwa grozi powikłaniami miejscowymi i ogólnymi, z sepsą włącznie, a także ryzykiem zakażania innych osób. Dlatego przy podejrzeniu zakażenia gronkowcem należy udać się do lekarza.

Pozostałe przyczyny kataru przewlekłego to: alergie wziewne, rzadziej pokarmowe, wtórne niedobory odporności, zanieczyszczenia środowiska, zmiany hormonalne (np. ciąża), wady anatomiczne nosa i zatok, astma alergiczna, choroby autoimmunologiczne (np. ziarniniakowatość z zapaleniem naczyń), choroby tarczycy i nadnerczy, nietolerancje pokarmowe IgG-zależne, zespół nieszczelnego jelita, zaburzenia mikrobioty, choroby metaboliczne, zaburzenia naczynioruchowe, leki oraz neuralgia nerwu trójdzielnego, narkotyki donosowe.

Każdy przewlekający się lub przewlekły katar wymaga konsultacji specjalisty, ponieważ chcemy przywrócić komfort życia i zapobiec powikłaniom miejscowym i odległym.

Do powikłań odległych należą: zapalenia gardła, uszu, krtani, oskrzeli, płuc, spojówek, nerwu wzrokowego, korzeni zębów, zaburzenia zgryzu, wady wymowy, zaburzenia słuchu, zapalenia ośrodkowego układu nerwowego, a także powikłania odogniskowe serca, stawów i nerek.

Nowości w terapii

Nowością w terapii są różnorodne naturalne metody leczenia, zarówno miejscowe, jak i ogólne. Pojawia się wiele preparatów i suplementów standaryzowanych) w formach łatwych do aplikacji, jest możliwość wypożyczenia nebulizatorów i inhalatorów pulsacyjnych przeznaczonych do leczenia zatok. Dobre efekty przynoszą sesje w grocie solnej oraz subterranoterapia — terapia podziemna w atmosferze kopalni soli. Również metody operacyjne rozwijają się, m.in. techniki endoskopowe, laserowe, kriochirurgia czy urządzenia typu hydrodebrider.

Jeśli katar trwa dłużej niż 7–10 dni, pojawia się kaszel, ropny lub krwisty wysięk z nosa, gorączka — zwłaszcza wieczorem — konieczna jest konsultacja lekarska.

Według aktualnych doniesień naukowych dwie infekcje w roku są normą, o ile nie kończą się powikłaniami. Stanowią naturalny etap budowania odporności. Błędem jest bagatelizowanie przewlekłego kataru, przedłużanie samoleczenia, nadużywanie leków objawowych i brak podejścia przyczynowego.

Rozmawiała: Magda Adamek-Kverneland