Nikt nie jest zbyt mądry, żeby dać się oszukać. Jak rozpoznać próbę wyłudzenia pieniędzy?

Nikt nie daje się oszukać, bo jest głupi. Daje się oszukać, bo ktoś po drugiej stronie telefonu dobrze zaprojektował sytuację – presję czasu, emocje, pozory autorytetu – tak, żeby krytyczne myślenie na chwilę się wyłączyło. Według raportu CERT Polska (NASK) za 2024 rok do zespołu wpłynęło ponad 600 tysięcy zgłoszeń, o 62% więcej niż rok wcześniej. Liczba obsłużonych incydentów wzrosła o 29%. Przestępcy coraz częściej nie muszą łamać zabezpieczeń technicznych. Wystarczy, że przekonają człowieka, by sam przekazał im pieniądze lub dane.

Dlaczego akurat seniorzy są łakomym kąskiem?

Wyjaśnijmy od razu, że to nie kwestia naiwności, tylko kalkulacji po stronie oszustów. Osoba w wieku emerytalnym może mieć oszczędności gromadzone przez lata, częściej korzystać z telefonu stacjonarnego, a z racji życiowego doświadczenia darzyć zaufaniem osoby przedstawiające się jako policjanci czy pracownicy banku. Zwykła uprzejmość i gotowość do pomocy również mogą zostać wykorzystane przeciwko niej.

Dane Komendy Głównej Policji pokazują, że oszustwa „na wnuczka”, „na policjanta” i podobnymi metodami wciąż stanowią poważne zagrożenie. W 2025 roku odnotowano w Polsce 5226 oszustw na tzw. legendę, a pokrzywdzonych zostało 5409 osób. Łączne straty przekroczyły 158,6 mln zł. Rok wcześniej takich przestępstw było 3825, a straty wyniosły ponad 156,4 mln zł. Za tymi liczbami kryją się nie tylko pieniądze, lecz także poczucie bezpieczeństwa i zaufanie, które przestępcy potrafią bezwzględnie wykorzystać. 

Scenariusze, które krążą dziś

Klasyka wciąż działa, choć zmienia kanał. Oszustwo „na wnuczka” czy „na córkę” coraz częściej zaczyna się nie od telefonu, lecz od wiadomości np. na WhatsAppie: „Zmieniłem numer, pilnie potrzebuję pieniędzy”. Obok niego funkcjonuje „metoda na policjanta”, czyli rozmowa, w której ktoś przedstawia się jako funkcjonariusz prowadzący akcję przeciwko nieuczciwemu pracownikowi banku. Prosi o wypłacenie oszczędności albo przelanie ich na „bezpieczne konto”.

CERT Polska odnotowuje również fałszywe wiadomości o niedopłacie za przesyłkę kurierską, rzekome mandaty do zapłacenia online, podejrzane oferty inwestycyjne i kryptowalutowe, a także kody QR prowadzące do podrobionych stron. Niebezpieczne mogą być nawet fałszywe okna CAPTCHA, czyli testy mające rzekomo potwierdzić, że użytkownik nie jest robotem. W rzeczywistości mogą nakłaniać do wykonania działań, które narażają urządzenie lub dane.

Osobną kategorię stanowią oszustwa romansowe. Przestępca przez tygodnie, a czasem miesiące buduje relację online, zdobywa zaufanie i odgrywa rolę bliskiej osoby. W końcu pojawia się prośba o pieniądze na nagły wypadek, leczenie, podróż albo wyjście z trudnej sytuacji. Uczucia i zaangażowanie mogą być równie skutecznym narzędziem manipulacji jak strach.

Sztuczna inteligencja zmienia zasady gry

To, co jeszcze niedawno brzmiało jak scenariusz filmu, dziś wymaga jedynie dostępu do odpowiednich narzędzi i zaledwie kilku sekund nagrania głosu. Programy oparte na sztucznej inteligencji potrafią wygenerować przekonującą kopię głosu bliskiej osoby. Materiałem do tego może być choćby nagranie opublikowane w mediach społecznościowych. Telefon „od wnuczka”, w którym głos brzmi dokładnie jak jego własny, nie jest już czystą teorią.

W 2025 roku FBI ostrzegało przed wykorzystywaniem klonowania głosu do podszywania się pod urzędników i osoby, którym ufamy. Dokładna skala tego zjawiska w Polsce nie jest jeszcze łatwa do oszacowania, ale sam mechanizm jest realny. Dlatego nawet głos brzmiący znajomo nie może być jedynym dowodem, że rozmawiamy z właściwą osobą.

Co zrobić w takiej sytuacji? Rozłączyć się i samodzielnie zadzwonić do bliskiego na zapisany wcześniej numer. Jeśli nie odbiera, spróbować skontaktować się z innym członkiem rodziny. Nie trzeba rozpoznawać fałszywego nagrania. Wystarczy sprawdzić, czy prośba rzeczywiście pochodzi od osoby, za którą podaje się rozmówca.

Wspólny mianownik, który łatwo rozpoznać

Niezależnie od scenariusza oszustwa powtarza się kilka sygnałów ostrzegawczych. Pierwszy to presja czasu: „Musisz zdecydować teraz, inaczej będzie za późno”. Drugi to izolowanie ofiary – prośba, by nikomu nie mówić o rozmowie, bo trwa tajna operacja albo nie należy martwić rodziny. Trzeci to nietypowa forma płatności: gotówka przekazana kurierowi, przelew na „bezpieczne konto”, kod BLIK podany przez telefon, dane karty lub hasło do bankowości. Czwarty to emocje: strach o bliską osobę, poczucie obowiązku wobec autorytetu albo ekscytacja okazją, która „nigdy się nie powtórzy”.

Ważny sygnał ostrzegawczy to także sprzeciw rozmówcy wobec samodzielnej weryfikacji jego tożsamości. Oszuści potrafią ponadto podszyć się pod numer telefonu banku lub innej instytucji. Sam numer wyświetlający się na ekranie nie daje więc pewności, kto naprawdę dzwoni.

Policja nie prosi o udział w tajnych akcjach polegających na przekazywaniu oszczędności, a bank nie każe przelewać pieniędzy na rachunek, który rzekomo ma je ochronić. Nie należy przekazywać kodów BLIK, haseł ani kodów autoryzacyjnych na żądanie rozmówcy. Jeśli pojawia się taka prośba, trzeba przerwać kontakt i samodzielnie zweryfikować sprawę.

Co realnie działa w profilaktyce?

Najważniejszy nawyk to nie podejmować decyzji finansowych pod presją rozmowy telefonicznej. Nawet jeśli sytuacja brzmi dramatycznie, można się rozłączyć, zaczerpnąć oddechu i sprawdzić, czy historia jest prawdziwa.

Pomocne może być też ustalone wcześniej z rodziną hasło, ale nie powinno ono zastępować niezależnej weryfikacji. Najbezpieczniej zadzwonić do bliskiego na numer zapisany w telefonie, a nie na ten, z którego przyszła wiadomość lub połączenie. W przypadku kontaktu z bankiem czy urzędem należy samodzielnie wybrać oficjalny numer, zamiast korzystać z danych podanych przez rozmówcę.

Nigdy nie instalujmy aplikacji do zdalnego dostępu na polecenie osoby dzwoniącej rzekomo z banku czy pomocy technicznej. Takie narzędzia mogą pozwolić przestępcy przejąć kontrolę nad urządzeniem. Nie klikajmy też w podejrzane linki i nie podawajmy danych logowania na stronach otwartych z nieoczekiwanych wiadomości.

Warto również pamiętać, że rozłączenie się nie jest nieuprzejmością. To rozsądna reakcja, gdy ktoś wywiera presję, straszy konsekwencjami lub żąda zachowania tajemnicy. Uczciwy rozmówca nie powinien mieć nic przeciwko temu, że chcemy samodzielnie sprawdzić jego tożsamość.

Co zrobić, gdy podejrzewasz próbę wyłudzenia?

• Przerwij kontakt. Rozłącz się, nie klikaj kolejnych linków i nie wykonuj dalszych poleceń.
• Zweryfikuj rozmówcę. Zadzwoń do bliskiej osoby lub instytucji pod znany, samodzielnie wybrany numer.
• Jeśli przekazałeś pieniądze lub dane bankowe, natychmiast skontaktuj się z bankiem. Poproś o podjęcie działań ograniczających straty i zablokowanie karty lub dostępu do bankowości, jeśli jest to konieczne.
• Zgłoś sprawę policji. Zachowaj wiadomości, numery telefonów, potwierdzenia przelewów i inne dowody. W sytuacji wymagającej pilnej interwencji dzwoń pod 112.
• Powiadom CERT Polska. Podejrzane SMS-y z linkami można przekazać na numer 8080, a inne incydenty zgłosić przez incydent.cert.pl.
• Nie obwiniaj się i poproś o pomoc. Jeśli doszło do oszustwa, liczy się szybka reakcja, nie wstyd.

Żaden poziom wykształcenia ani życiowego doświadczenia nie daje całkowitej odporności na manipulację. Oszuści doskonalą swoje metody właśnie po to, by uśpić naszą czujność. Nie musimy jednak znać wszystkich ich sztuczek. Wystarczy pamiętać o jednej zasadzie: gdy ktoś wywołuje strach, pogania nas i żąda pieniędzy, albo obiecuje szybki zysk, przerwijmy rozmowę, zanim podejmiemy decyzję.

Źródła:

• Komenda Główna Policji, Zwalczanie przestępczości kryminalnej, dane za 2025 rok.
• CERT Polska / NASK, Raport roczny z działalności CERT Polska w 2024 roku.
• Policja, Seniorze, uważaj na oszustów! Policja radzi, jak się bronić przed oszustami, 9 maja 2025 r.
• Policja, Uwaga! BLIK i oszustwa z wykorzystaniem sztucznej inteligencji.
• CERT Polska, Przegląd kampanii phishingowych z 2024 roku.
• CERT Polska, Ataki socjotechniczne, 14 lutego 2023 r.
• FBI, Senior U.S. Officials Impersonated in Malicious Messaging Campaign, 15 maja 2025 r.
• Rzecznik Finansowy, Co robić w przypadku nieautoryzowanej transakcji?.