Gaslighting – manipulacja, która odbiera zaufanie do samego siebie

Zastanawiasz się czasem, czy Twoje reakcje są uzasadnione? A może po kłótni z bliską osobą łapiesz się na myśli: „Może rzeczywiście coś ze mną jest nie tak?”. Gdy ktoś systematycznie sprawia, że zaczynasz wątpić we własne zmysły, pamięć i emocje, możesz mieć do czynienia z jedną z najbardziej podstępnych form przemocy emocjonalnej, czyli gaslightingiem.

W praktyce psychoterapeutycznej bardzo często spotyka się pacjentów, którzy przychodzą z poczuciem zagubienia, głębokiego lęku i rozchwiania. Nie szukają pomocy dlatego, że ktoś ich otwarci atakuje. Przychodzą, ponieważ przestali ufać samym sobie. Gaslighting polega na systematycznym podważaniu tego, co druga osoba pamięta, widzi, czuje i jak interpretuje rzeczywistość. Manipulant zaprzecza faktom, zmienia wersje wydarzeń, umniejsza emocjom i wmawia nam, że problem istnieje wyłącznie w naszej głowie.

Jak podkreśla Sylwia Winiarek, psycholog i psychotraumatolog, szczególnie niebezpieczne jest to, że osoba doświadczająca takiej manipulacji z czasem zaczyna bardziej ufać wersji wydarzeń przedstawianej przez manipulatora niż własnym odczuciom. Człowiek stopniowo zaczyna zadawać sobie pytania: Może przesadzam? Może źle pamiętam? Może rzeczywiście problem tkwi we mnie? Właśnie wtedy manipulacja zaczyna spełniać swoją niszczycielską rolę, odbierając nam fundament, jakim jest zaufanie do własnego doświadczenia.

Skąd wzięło się to pojęcie?

Samo słowo gaslighting ma niezwykle ciekawą historię. Nazwa nawiązuje do sztuki Gas Light oraz filmu Gaslight („Gasnący płomień”) z 1944 roku. W przedstawionej w nim historii mąż manipuluje swoją żoną, próbując przekonać ją, że traci kontakt z rzeczywistością. Jednym z charakterystycznych elementów jego intrygi są zmiany intensywności światła lamp gazowych w domu. Kiedy kobieta zauważa, że światło przygasa, mężczyzna kategorycznie zaprzecza, by cokolwiek się zmieniło, sugerując, że to tylko wytwór jej bujnej wyobraźni.

Mechanizm ten doskonale oddaje natury problemu. W gaslightingu nie chodzi bowiem wyłącznie o zwykłe kłamstwo. Chodzi o doprowadzenie drugiego człowieka do sytuacji, w której całkowicie przestaje ufać własnym oczom, pamięci i odczuciom.

Czytaj też: Twój mózg wie, jak się uleczyć. Na czym polega terapia Brainspotting?

Słowa, które podkopują Twoją rzeczywistość

Osoba stosująca gaslighting rzadko stosuje wyrafinowane konstrukcje słowne. Często wykorzystuje pozornie proste, zbywające komunikaty:v„Przesadzasz, jesteś przewrażliwiony/a”, „Nigdy czegoś takiego nie powiedziałem/am”, „Źle to pamiętasz”., „Robisz problem z niczego”, „To przez ciebie tak się zachowuję”.

Zdaniem Sylwii Winiarek kluczowa dla rozpoznania zjawiska jest powtarzalność. Jedna różnica zdań czy sytuacja, w której dwie osoby odmiennie zapamiętały dany szczegół, nie oznacza od razu gaslightingu. Niepokojący jest powtarzający się schemat, w którym jedna strona konsekwentnie podważa doświadczenia drugiej, by uzyskać nad nią emocjonalną przewagę.

Od relacji partnerskich po miejsce pracy

W jakich obszarach życia najczęściej stykamy się z tym zjawiskiem?

• W związku: Partner może ukrywać kłamstwa lub zdradę, a konfrontowany z faktami przerzucać odpowiedzialność na drugą osobę. Zamiast odpowiedzieć na proste pytanie, mówi: „Jesteś chorobliwie zazdrosna/y”, „Znowu sobie coś wymyślasz” albo „To twoja nieufność niszczy nasz związek”. W efekcie rozmowa przestaje dotyczyć zachowania manipulatora. Problemem staje się osoba, która zadała pytanie. Zazwyczaj przychodzi ona do rozmowy z konkretnym problemem, a wychodzi z niej z obezwładniającym poczuciem winy.
• W pracy: Przełożony wydaje polecenie, a po czasie kategorycznie zaprzecza, że kiedykolwiek je wydał. Pracownik słyszy, że „źle zrozumiał”, „nie uważał” albo „powinien był wiedzieć”. Gdy zachowania te mają charakter regularny, służą poniżaniu i zastraszaniu, stanowią element przemocy psychicznej. Pomocne bywa wtedy pisemne potwierdzanie ustaleń oraz archiwizowanie wiadomości e-mail.
• W rodzinie: Gaslighting pojawia się także między rodzicami a dziećmi (również dorosłymi). Słysząc komunikaty typu: „Nic takiego się nie wydarzyło”, „Miałeś szczęśliwe dzieciństwo”, „Poświęciliśmy dla ciebie wszystko, a ty wymyślasz”, dorosłe dziecko uczy się, że jego emocje i wspomnienia są niewiarygodne.

Jak się bronić i odzyskać siebie?

Długotrwały gaslighting uderza w fundament naszego funkcjonowania. Sprawia, że nieustannie przepraszamy, unikamy konfrontacji i ciągle szukamy u innych potwierdzenia własnych ocen.

Pierwszym krokiem do obrony jest zauważenie schematu. Zamiast wdawać się w wielogodzinne dyskusje i próbować przekonać sprawcę do swoich racji, warto stawiać jasne granice. Pomocne jest także zapisywanie ważnych wydarzeń, zachowywanie wiadomości oraz konsultowanie sytuacji z zaufaną osobą z zewnątrz.

Pamiętajmy też o drugiej stronie medalu: nie każda kłótnia czy różnica w zapamiętaniu faktów jest gaslightingiem. Ludzie mają prawo różnić się w odbiorze sytuacji. O manipulacji mówimy wtedy, gdy podważanie Twojej wersji staje się stałym narzędziem kontroli.

Na początku gaslightingu człowiek pyta: „Dlaczego on lub ona mnie okłamuje?”. Po pewnym czasie zaczyna myśleć: „A może to ja wszystko źle pamiętam?”. Odzyskanie prawa do własnej pamięci, emocji i oceny rzeczywistości to najważniejszy krok na drodze do odzyskania wolności i spokoju ducha. Jeśli czujesz, że ta sytuacja Cię przerasta, nie wahaj się sięgnąć po profesjonalne wsparcie psychologiczne.

Sylwia Winiarek jest psychologiem, psychoterapeutką oraz psychotraumatologiem, legitymującą się ponad 24-letnim doświadczeniem zawodowym. Wykształcenie zdobywała m.in. na Uniwersytecie Gdańskim oraz w Pomorskim Centrum Psychotraumatologii, stale podnosząc swoje kwalifikacje na licznych kursach i poddając pracę regularnej superwizji. W swojej praktyce prowadzi psychoterapię indywidualną, rodzinną oraz terapię par, pracując z dorosłymi, młodzieżą i dziećmi zmagającymi się m.in. z traumą, zaburzeniami nastroju, lękami czy kryzysami emocjonalnymi. Łączy pracę gabinetową w Elblągu z działalnością trenerską i wykładowczą, posiadając bogate doświadczenie zebrane m.in. w szpitalach psychiatrycznych i poradniach zdrowia psychicznego. W relacji z pacjentem stawia na indywidualne podejście, empatię oraz odbudowywanie wewnętrznej sprawczości i autonomii w bezpiecznej atmosferze.

Sylwia Winiarek – Psycholog, Psychoterapeuta | Galileo Medical

Bibliografia

1. Abramson, K. (2014). Turning Up the Lights on Gaslighting. Philosophical Perspectives, 28(1), 1–30.
2. Dorpat, T. L. (1996). Gaslighting, the Double Whammy, Interrogation, and Other Methods of Covert Control in Psychotherapy and Analysis. Jason Aronson.
3. Stern, R. (2018). The Gaslight Effect: How to Spot and Survive the Hidden Manipulation Others Use to Control Your Life. Harmony Books.
4. Sweet, P. L. (2019). The Sociology of Gaslighting. American Sociological Review, 84 (5), 851–875.
5. Sweet, P. L. (2022). The Politics of Surviving: How Women Navigate Domestic Violence and Its Aftermath. University of California Press.
6. American Psychological Association. Materiały dotyczące przemocy emocjonalnej, manipulacji psychologicznej oraz zdrowia psychicznego.
7. Encyclopaedia Britannica. Gaslighting – psychology – opracowanie dotyczące definicji, mechanizmu oraz pochodzenia terminu „gaslighting”.
8. Hamilton, P. (reż.). (1944). Gaslight (Gasnący płomień). Metro-Goldwyn-Mayer.